Một phiên bản độc nhất, nơi sự phóng khoáng tự do luôn song hành cùng kỹ thuật chắc tay, đó là điệu Jazz. Trần Việt Hưng cũng là một bản Jazz riêng biệt trong điêu khắc. Ở đó, phiến đá, khối đồng cũng có “suy tư”. Tinh thần ngẫu hứng và mới lạ ông theo đuổi vẫn lặng lẽ đi qua những lớp thời cuộc chưa kịp trở mình để mới.
Tác phẩm của Nhà Điêu khắc Trần Việt Hưng tại Triển lãm Điêu khắc Hà Nội-Sài Gòn 2016. Nguồn: Soi Today.
Vẹo khuôn cho đầm cái chất “mới”
Để hiểu về cái “mới” của Trần Việt Hưng, cần nhìn lại một chút về dòng thời gian của mỹ thuật nước nhà. Nhà nghiên cứu Vũ Huy Thông từng nhận định rằng từ những năm 1950, mỹ thuật Việt Nam đã trải qua một giai đoạn dài đắm mình trong hiện thực xã hội chủ nghĩa. Khi đó, vai trò của người nghệ sĩ thường gắn liền với việc kể chuyện, tuyên truyền, nơi nội dung và thông điệp được đặt lên bàn cân nặng hơn những tìm tòi về ngôn ngữ hình khối thuần túy.
Trong bối cảnh đó, “Chủ nghĩa hình thức” từng bị xem là xa rời đời sống, nhưng thực chất mở ra khả năng giải phóng nghệ thuật khỏi nhiệm vụ minh họa thuần túy. Đổi mới không nằm ở việc kể câu chuyện khác, mà ở việc dám đặt lại câu hỏi về hình dạng, chất liệu và tiếng nói cá nhân. Chính trong sự dịch chuyển ấy, Trần Việt Hưng xuất hiện như một làn gió khác.
Trong quyển Sài Gòn Chợ Lớn rong chơi (2014), tác giả Hiền Hòa, bút danh của nhà nghiên cứu Lý Đợi, nhìn ông như một đại diện độc lập cho tinh thần đổi mới ấy. Cái “mới” ấy không nằm ở việc đứng ngoài đề tài lớn, mà ở cách ông nhìn chúng bằng một đôi mắt khác. Gốc gác Mỹ Tho, sinh tại Hà Nội năm 1968 và lập nghiệp ở Sài Gòn, ông mang theo một “bản sắc đa diện” khó đóng khung. Chút trầm của ký ức Bắc bộ, chút phóng khoáng phương Nam và nhịp sống đô thị hòa vào nhau. Theo Lý Đợi, chính sự tổng hòa ấy tạo nên một tinh thần lãng mạn theo nghĩa gần gũi đời sống, không phải một trường phái. Điều đó cho phép ông đứng bên lề những phe phái, giữ cho mình khoảng tự do để làm việc.
Tác phẩm Tượng đài Bác Hồ tại Công viên 18 tháng 10 tại Thành phố Cam Ranh. Nguồn: Báo Tiền Phong.
Năm 2014, khi thực hiện tượng Bác tại Vịnh Cam Ranh, ông không chọn tư thế hô hào quen thuộc. Thay vào đó là một khoảnh khắc lặng: tay trái cầm điếu thuốc như đang cân nhắc, tay phải nắm chặt thể hiện quyết tâm. Nhân vật lịch sử hiện lên như một con người trước vận mệnh dân tộc, có suy nghĩ, có do dự rồi mới đi đến quyết định. Ông không né đề tài truyền thống, mà xử lý nó bằng cái nhìn riêng, tập trung vào trạng thái nội tâm hơn biểu tượng bên ngoài.
Cũng trong chương viết về Trần Việt Hưng, tác giả trích dẫn những suy nghĩ của nhà phê bình Nguyễn Quân về thực trạng điêu khắc Việt Nam thời bấy giờ. Nguyễn Quân chỉ ra rằng ngoài những công trình đặt hàng, điêu khắc độc lập phải tự tìm đầu ra. Con đường ấy không rộng, và chính áp lực đó buộc nghệ sĩ không ngừng tìm tòi. Với Trần Việt Hưng, sự đa dạng trong sáng tác dường như đến từ hoàn cảnh ấy: nếu không tự làm mới mình, rất dễ lẫn vào số đông, trở nên cũ kỹ.
“Cái riêng đó là duyên trời cho, mà tôi cũng chăm dữ lắm mới giữ được. Người ta hỏi sao nhìn cái biết Trần Việt Hưng, tôi nói tại tôi đâu có chịu làm giống hôm qua. Làm nghệ thuật mà lặp lại mình thì chán lắm.”
Thế giới sáng tác của ông có thể gói trong ba chữ: Nhân - Sinh - Hợp. “Nhân” là cái tâm khởi đầu, “Sinh” là sự vận động của hình khối, còn “Hợp” là trạng thái hòa điệu giữa con người và tự nhiên. Ông bảo mình làm bằng cảm xúc trước, còn phân loại ra sao là việc của người xem.
Nhà Điêu khắc Trần Việt Hưng đang bảo dưỡng các tác phẩm tại xưởng. Nguồn: Artonis.
Có người gọi là Ấn tượng, có người nói Siêu thực hay Biểu cảm, ông nghe cho vui. Với ông, có Nhân thì mới Sinh, mà Sinh rồi phải Hợp: hòa với người, với đời và với thiên nhiên. Giống một bản Jazz, mỗi nhịp ngẫu hứng vẫn phải tìm được điểm hòa âm để sự tự do không rơi vào rời rạc. Ông ví người nghệ sĩ như vận động viên chạy đường dài: giá trị không nằm ở một phong cách cố định, mà ở khả năng tiếp tục chuyển động. Vì thế, ông chấp nhận thử nghiệm, kể cả khi chưa trọn vẹn, miễn là không lặp lại mình.
“Tôi thà đưa ra một tác phẩm chưa thật sự là mình, nhưng nó phải khác, còn hơn rập khuôn những tác phẩm dễ dàng hài lòng.” (Sài Gòn Chợ Lớn rong chơi, 2014, Hiền Hòa)
Làm cho đáng cái nghiệp vào thân
Tự nhận mình sinh ra vào thời kỳ “bỏng cháy” của Hà Nội những năm 70, ông mang trong mình ký ức Bắc bộ trước khi vào Nam thi Đại học Mỹ thuật TP.HCM năm 1985. Việc trở về “quê cha đất tổ” Mỹ Tho cũng là sự trở về với một căn tính phương Nam phóng khoáng vốn có trong huyết mạch.
“Tôi nhớ mình bảy tuổi đã đi học vẽ ở Cung Thiếu nhi Hà Nội vì ba phát hiện tôi có năng khiếu. Rồi một ngày ba nói: ‘Vào Nam thi Đại học Mỹ thuật đi’, thế là tôi chọn khoa Điêu khắc, thi khi chưa học qua trường lớp chính quy nào mà vẫn đậu.”
Việc chọn điêu khắc, một lĩnh vực nặng nhọc và đòi hỏi sự đối đầu trực diện với khối tích, bộc lộ bản tính kỷ luật thép ở ông khi muốn dùng sức vóc hiện thực hóa những rung động tinh tế của tâm hồn. Còn hội họa những năm tháng ấy vẫn là thú vui ông luôn gìn giữ. Ông kín tiếng, ít phô trương với báo chí về hành trình cá nhân, nhưng lại là một tay chịu chơi thứ thiệt trong nghề. Ông sẵn sàng bỏ tiền túi, hùn vốn cùng anh em trong nhóm Điêu khắc gia Sài Gòn để dự các trại sáng tác quốc tế từ Thái Lan, Trung Quốc đến Hàn Quốc, Canada.
Nhà Điêu khắc Trần Việt Hưng cùng các nghệ sĩ quốc tế đang tác nghiệp tại Trại sáng tác Bergen Rocks (2008). Nguồn: Bergen Rocks.
Cơ duyên với nhà điêu khắc Morton Burke đưa ông đến trại sáng tác quốc tế Bergen Rocks năm 2008 tại Alberta, Canada. Bergen Rocks vừa là tên trại, vừa mang ý nghĩa “làm rúng động Bergen”. Trong không gian nhỏ của thị trấn Olds, các nghệ sĩ quốc tế làm việc công khai giữa sự tò mò và hào hứng của người dân địa phương. Với ông, đó là niềm tự hào: một nghệ sĩ Việt Nam được ghi nhận trong môi trường không dễ tiếp cận, nhất là khi thị thực Canada vốn không đơn giản.
Ở đó, ông làm việc cùng họa sĩ Nguyễn Tấn Cương và các nghệ sĩ như Peerapong, Paul Haggins cùng một nghệ sĩ gốc Armenia đang sống tại Canada. Không có sự khác biệt màu da, họ hỗ trợ nhau như những đồng nghiệp thực thụ. Chính bầu không khí ấy khiến ông tin rằng mình đang đứng đúng chỗ của nghề.
Không có ê kíp hỗ trợ như nhiều trại trong nước, các nghệ sĩ chỉ được lo chi phí đi lại và ăn ở, toàn bộ quá trình xử lý đá phải tự làm. Chính sự tự thân ấy trở thành phép thử nghề nghiệp. Trong một lần, ông chẻ khối granite gần như thẳng tắp chỉ bằng một nhát búa chính xác. Khoảnh khắc đó khiến người xem và ban tổ chức vỗ tay, không phải vì màn biểu diễn mà vì họ nhận ra phía sau là năm tháng tích lũy và kỷ luật lao động.
Khối granite dùng cho tác phẩm Âm - Dương vốn được lấy từ một công trình tháo dỡ. Với ông, tái sử dụng vật liệu không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là cách nhìn: nghệ sĩ không tạo ra vật chất, chỉ thổi vào đó một đời sống khác. Tác phẩm hiện được trưng bày tạm thời trên tuyến đường điêu khắc Highway 27 ở Olds, Alberta, như một dấu mốc của hành trình “vác vali lên rồi đi”.
Sự thổi hồn ấy không đến từ ngẫu hứng tức thời. Ông luôn nhấn mạnh quá trình quan sát và ghi chép ý tưởng như một dạng “nhật ký cảm xúc”. Nhiều hình ảnh đến bất chợt được lưu lại, chờ gặp chất liệu phù hợp. Vì thế, tác phẩm không bắt đầu từ việc nhìn khối đá rồi nghĩ câu chuyện, mà từ sự gặp gỡ giữa ý tưởng đã chín và vật liệu đúng lúc.
Một số tác phẩm và phôi được bảo quản tại xưởng. Nguồn: Artonis.
Từ những sáng tác ở Ngẫm, đến Âm - Dương, đến Thiên - Địa - Nhân, rồi những hình tượng dơi hay chiếc lá, sáng tác của ông vẫn xoay quanh trục Nhân - Sinh - Hợp. Ở đó có chút dí dỏm, có sự phá khuôn, có ngẫu hứng như những điệu Jazz ông mang vào phiến đá và khối đồng. Thăng trầm của nghề và đời không dừng lại, nhưng ông luôn tìm thấy cơ hội trong giới hạn.
Giao thoa giữa nhiều dòng chảy, vết sướt và dấu chai sần của đời điêu khắc, Trần Việt Hưng luôn mang lại những câu hỏi thú vị về cách một người nghệ sĩ giữ cho mình luôn chuyển động. Để hiểu thêm và trọn vẹn hơn về ông cùng những “cái lạ, cái mới” ấy, những lát cắt sâu hơn sẽ được bàn tiếp ở Kỳ 2.
