Làm gì cũng phải hợp “cái tạng”, đó là Tào Linh. Với ông, sự phi lý cũng có logic riêng, một thứ tư duy “lây” từ nghề kỹ thuật sang hội họa, để ông vẽ “kém chi tiết” cùng mảng trống và vạch mảnh, mà vẫn ra đúng mình. Hai mươi năm qua, ông gom những gì riêng nhất thành một cuộc “Tự sự” im lặng nhưng bền bỉ như thế.
Họa sĩ Tào Linh cùng các tác phẩm mới. Nguồn: Artonis.
“Tay ngang” chơi màu cũng cần logic
Sinh năm 1960, lớn lên ở Hà Nội trong một gia đình có người bố biết vẽ, Tào Linh chạm vào hội hoạ từ rất sớm, nhưng không bước vào con đường ấy ngay lập tức. Giữa thời tuổi trẻ nhiều lựa chọn, ông chọn Bách khoa như phần lớn những thanh niên yêu sự chắc chắn. Còn vẽ, lúc đó, chỉ là một “thú chơi” xen vào những ngày làm việc dài.
“Mặc dù tôi học Điều khiển tự động, đam mê vẽ thì không đổi. Nhưng vẽ lúc rảnh khiến cảm xúc bị ngắt quãng.”
Như nhiều người làm việc văn phòng tìm thấy tiếng gọi lớn hơn, ông bắt đầu điều chỉnh nhịp sống để vẽ trọn vẹn hơn. Có giai đoạn ông vừa vẽ đêm vừa đi làm sáng, nhưng sớm hiểu rằng sự tùy tiện ấy không thể kéo dài. Từ đầu những năm 2000, ông đặt ra quy tắc: ít nhất hai tiếng vẽ mỗi ngày. Theo đó, kỷ luật của kỹ sư trở thành nền tảng để làm nghệ thuật.
“Làm nghệ thuật cần cảm xúc, trong khi anh làm kỹ thuật cần kỷ luật... cái logic của anh làm kỹ thuật thì khiến cho thẩm mỹ của tôi cũng thay đổi.”
Tào Linh, Cái cây, tranh mực trên giấy dó, trong triển lãm Một bầy lặng im của họa sĩ. Nguồn: Trang VN Travellive.
Triển lãm đầu năm 1993 giúp ông biết “mình đang đứng ở đâu”, nhưng phải đến 2014, triển lãm cá nhân Một bầy lặng im mới đánh dấu thời điểm ông thực sự bước vào hội họa với tâm thế đã lựa chọn xong đường đi. Tự nhận mình là “tay ngang”, ông học từ sách, âm nhạc, quan sát và chính đời sống.
Từng thử vẽ mẫu, học bài bản, nhưng chính ông hiểu rằng mình không hợp kiểu đào tạo ấy. Khi chấp nhận điều đó, ông mở ra lối đi khác: vẽ bằng cá tính, bằng những chuyển động nội tâm mà ông nghe rất rõ, kéo dài suốt hai thập kỷ để thành “cái phong cách mọi người thấy hôm nay”.
Họa sĩ Lê Thiết Cương từng nhận xét "Tào Linh là người không ưa tả kể, không câu nệ cụ thể là gì, là ai. Dường như những câu hỏi ấy với anh là vô nghĩa." Quan điểm ấy chạm hẳn tư duy của Tào Linh: tác phẩm không mang trách nhiệm kể chuyện, mà tồn tại như một cảm giác. Mà khi đã chọn cảm giác, mọi chi tiết đều phải có lý và không được thừa.
Chọn những gì hợp cái “tạng tính”
Tự nhận mình “kém chi tiết”, nên trong tranh, chi tiết nào xuất hiện cũng phải đúng chỗ. Tư duy kỹ sư giúp ông lược giản hình: nhiều khi “nắn đường cong, nối các điểm thành đường thẳng”, tạo nên cấu trúc rõ ràng bên trong tranh
Ông không nhận mình thuộc một trường phái. Công chúng có thể gọi ông là Biểu hiện hoặc Trừu tượng, nhưng ông chỉ muốn vẽ theo hướng tự do nhất, dựa vào nghiên cứu mỹ thuật và trực giác cá nhân. Mảng trống là yếu tố then chốt. Chúng không chỉ là phần bỏ ngỏ, mà là “mảng trống tâm lý”: sự xa cách, sự lặng im, cảm giác bé nhỏ của con người trong không gian lớn. Điểm nhấn nằm trong khoảng không ấy chứ không nằm ở hình thể.
“Tôi thích tạo phi lý, nhưng vẫn giữ cân bằng thị giác.
Các tác phẩm mới được trưng bày tại Annam Gallery cho Triển lãm Tự sự. Nguồn: Artonis.
Giấy dó là người bạn lâu năm của ông, hợp nhau ở sự khó chiều và nguyên tắc “nhất khứ bất phục phản”, nó đòi hỏi sự dứt khoát, lỏng tay mà vẫn vững. Tinh thần Quốc họa và tư duy bố cục phương Đông ảnh hưởng mạnh đến cách ông sử dụng khoảng trống, rồi thấm luôn sang sơn dầu. Đến Tự sự, ông dùng giấy Giang, chất liệu thô, sợi dài của người H’Mông. Để chinh phục nó, ông không vẽ thẳng mà bồi lên Canvas, tạo bề mặt đanh và được bảo vệ tốt hơn.
“Khi mà dùng mảng trống nguyên là một mảng giấy Giang thì nó có nghĩa, có hồn, chứ nó không bị như kiểu mình sơn một lớp phẳng ra... thì nó vô nghĩa."
Bên cạnh chất liệu, chủ đề con giáp là “lao động thường niên” của ông. Ông luôn vẽ để “kịp ngày giao tranh”, theo cách không sao chép nguyên mẫu Ngựa Xích Thố mà dùng “ngôn ngữ của bản thân mình”. Tự sự mang đến bốn bức mừng năm Bính Ngọ, tiếp nối loạt tranh thành công với Quý Mão 2023.
Ngoài con giáp, triển lãm lần này cho thấy sự chuyển hướng sang tĩnh vật và con người, nghiêng nhiều hơn về nội tâm. Hình khối tách biệt, mảng trống lớn, mặt tranh đơn tuyến, mọi thứ “đồng hiện” trên cùng không gian. Đây là cách ông gói ghém câu chuyện của chính mình, nơi người xem có thể nhận ra “một tự sự của Tào Linh”.
Gói ghém những câu chuyện của 20 năm
Với ông, vẽ là viết nhật ký: tự trò chuyện, tự giải tỏa. Vì vậy ông chọn tên Tự sự cho triển lãm đầu tiên tại Sài Gòn. Trong hơn 30 tác phẩm trên giấy Giang, sự phi lý “kiểu quen thuộc” vẫn xuất hiện: chim đậu trên mặt người, những hình khối chẳng liên quan nhưng chung một khí chất.
“Nếu đúng thì chẳng ai vẽ như vậy,” ông cười. Phi lý là cánh cửa đi vào nội tâm, theo kiểu “kiệm lời” như chính sự lược giản của ông.
Tào Linh, Chuyện ba người, sơn dầu trên toan, 80 x 100 cm. Tác phẩm chủ đề cho triển lãm Tự sự. Nguồn: Annam Gallery.
Về bức tranh chủ đề, ông chỉ bảo: “Tranh nào cũng như con cháu mình, không có thứ đặc biệt hơn. Bức ấy được chọn vì gói trọn tinh thần Tự sự: ba đầu người tách biệt trong không gian rộng, chia đôi bởi một đường mảnh, ánh ghi xanh đậm - nhạt tạo cảm giác kết nối lẫn xa cách, bất an nổi lên từ khoảng trống.”
Trong loạt mới, sắc thái trở nên nhỏ nhẹ, thì thầm hơn. So với Lê Kinh Tài, ông không dùng lực bút mạnh; so với Đặng Xuân Hòa, ông ưu tiên khoảng trống nhiều hơn; với Đỗ Hoàng Tường, ông chia sẻ tinh thần méo hóa hình thể nhưng giảm kể chuyện. Ảnh hưởng Biểu hiện châu Âu là những âm vang xa, đã được tiết chế bởi khí chất Á Đông với phố xá, chiếc ghế, cốc trà đá, bóng dáng thiếu nữ Hà Nội… Tất cả đi vào tranh theo cách của ông: mềm lại, lặng xuống, thành một thứ biểu hiện âm tính. Nhờ những học hỏi ấy và sự kiên trì với “điểm nối, vạch mảnh và mảng trống”, ông mở rộng phong cách của mình, đi tìm ngôn ngữ tự do nhưng thống nhất với bản tính.
Tào Linh coi vẽ là lao động. Ông không tin vào cảm hứng bộc phát hay quan niệm “đau khổ để sáng tạo”. Làm nghề cần sức bền, cần tính toán sức khỏe. Trạng thái khi vẽ quan trọng hơn tác phẩm hoàn chỉnh, một dạng thiền giúp ông giải phóng nội tâm.
Các tác phẩm mới của hoạ sĩ Tào Linh trong triển lãm Tự sự. Nguồn: Artonis.
“Giờ tôi vẫn vẽ đêm nhưng ở mức vừa phải. Làm nghệ thuật chuyên nghiệp phải có nhịp độ, không thể đợi hứng.”
Hơn 20 năm nhìn lại, lời của nhà phê bình Nguyễn Thanh Sơn có lẽ khớp nhất: “Hành trình của Tào Linh giống một dạng thiền họa hiện đại, nơi người vẽ không đi tìm đối tượng mà đi tìm ánh sáng, hay đúng hơn, trạng thái của ánh sáng.”
Đôi lời kết
Từ một kỹ sư tự học đến một họa sĩ lặng lẽ tạo dựng vùng trời riêng, Tào Linh bước đi bằng kỷ luật, bằng sự chín muồi của cảm xúc, bằng những khoảng trống được tính toán kỹ. Sự cô đọng hình khối, cách khai thác chất liệu Á Đông theo lối riêng, tính khí kỹ thuật nhưng nhạy cảm với tâm trạng… tất cả hợp thành “chất Tào Linh”, một góp nhặt giản dị nhưng bền trong hội họa Việt Nam hôm nay.
Ông tránh làm liều bằng cảm xúc nhất thời, tin rằng sáng tác là tích lũy dài hơi, sự chín tới đến từ đời sống điều độ.
“Cứ giữ sức khỏe, làm việc đều đặn, không nóng vội. Khi mình bình tĩnh, tranh sẽ tự nói, không cần cố diễn giải.”
