Trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam hiện đại, có những tên tuổi xuất hiện như những vì sao sáng rực giữa thời đại, nhưng cũng có những nghệ sĩ chọn cách tỏa sáng trong im lặng. Phạm Tăng thuộc về trường hợp thứ hai. Ông sống xa quê hương gần trọn đời, ẩn mình giữa châu Âu, hiếm khi xuất hiện trước công chúng, song di sản nghệ thuật để lại lại mang tầm vóc của một cuộc đối thoại lớn giữa Đông và Tây, giữa con người và vũ trụ.
Từ một sinh viên thế hệ cuối của Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương đến hoạ sĩ đỉnh cao trời Tây, hành trình của Phạm Tăng không chỉ là câu chuyện thành danh của một họa sĩ Việt nơi đất khách, mà còn là cuộc kiếm tìm căn tính nghệ thuật trong thế giới đầy biến động. Ba kỳ bài viết này sẽ lần theo dấu chân ấy: từ cuộc đời phiêu bạt, quá trình biến đổi phong cách, cho đến tư tưởng thẩm mỹ đã đưa ông trở thành một trong những gương mặt độc đáo nhất của hội họa Việt Nam thế kỷ XX.
Từ bến sông Đáy đến "Kinh đô vĩnh cửu"
Sinh ra và lớn lên tại Yên Mô, một huyện đồng bằng nằm ở phía nam tỉnh Ninh Bình, cách thành phố Ninh Bình khoảng 17km. Khu vực này nổi tiếng với lịch sử lâu đời và các làng nghề truyền thống. Được hình thành từ thời nhà Trần với tên gọi cũ là Mô Độ, Yên Mô là nơi giàu truyền thống nghệ thuật và văn hoá, nổi bật với hát xẩm và hát chèo. Chính vùng đất cổ kính này, cùng không gian văn hóa Bắc Bộ đã định hình nhân sinh quan của Phạm Tăng trước khi ông có chuyến du hành vĩ đại suốt cuộc đời ở nơi đất khách.
Hoạ sĩ Phạm Tăng (1924 - 2017). Nguồn: Nhiếp ảnh gia Phạm Hải Nam.
Trước khi xuất ngoại, ông theo học ngành kiến trúc tại Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (khóa XV, 1941–1946). Ông là thế hệ cuối cùng của trường, đánh dấu khép lại chương cuối của nghệ thuật Việt Nam thời Pháp thuộc. Sau đó, nhờ cơ hội được nhận được học bổng, Phạm Tăng sang Ý tu nghiệp. Tại đây, Phạm Tăng đã phát huy tối đa tài năng hội hoạ thiên bẩm, tốt nghiệp xuất sắc Viện Hàn lâm Mỹ thuật Rome. Sự chuyển dịch từ không gian Á Đông sang cái nôi nghệ thuật Phục hưng tại Ý, tạo nên một "khoảng cách" đủ xa để ông nhìn lại và tái định nghĩa bản sắc Việt.
Sự cô độc trong lòng Châu Âu
Sau năm 1954, Phạm Tăng di cư vào Nam và trở thành một họa sĩ hý họa (biếm họa) nổi tiếng tại Sài Gòn. Ông cộng tác với các tờ báo lớn như Tự Do, Văn Nghệ Tự Do, và Bách Khoa. Những bức hý họa châm biếm sắc sảo của ông trên báo Tự Do từng khiến ông bị bắt giam tại khám Catinat một thời gian. Sau này, khi ông đã định cư ở hải ngoại một thời gian dài, lúc được hỏi về sự kiện chính trị này, ông vẫn tuyên bố chắc nịch rằng bức tranh biếm hoạ đó không phải do ông vẽ.
Tác phẩm “Thời gian” của Phạm Tăng. Nguồn: Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Có lẽ, chính những va chạm với thực tại chính trị ngột ngạt và nỗi đau riêng (sự ra đi của người vợ đầu tiên năm 1954) đã thôi thúc ông tìm một lối thoát. Năm 1959, ở tuổi 34, ông nhận được học bổng sang Ý – đây mới chính là thời điểm ông thực sự đặt chân lên hành trình Rome. Một số tư liệu nhầm lẫn mốc 1954 là lúc ông sang Ý, nhưng thực tế 1954 là mốc ông di cư vào Sài Gòn trước khi đi Âu châu 5 năm sau đó.
“Chúng ta lớn lên với tranh Tết Đông Hồ, với Đám Cưới Chuột, với Hái Dừa, Đánh Ghen, với Cá, với Gà, với Lợn... Người Pháp đưa đến cho chúng ta kỷ hà học, sơn dầu, thuốc nước. Tôi rất muốn đến tận nơi đã sản sinh ra những bậc thầy của hội hoạ Tây phương, ngoài hội hoạ Pháp mà mình đã biết, để xem từ xa xưa những bậc thầy hội hoạ ở đấy đã đưa lên khung vải cái nhìn thấy bằng đường nét, bằng màu sắc theo những cách nào… Lại đúng vào lúc có một học bổng đại học hội hoạ do Ý cấp. Thế là đi.” – Danh họa Phạm Tăng chia sẻ.
Sống xa quê hương trong giai đoạn biến động, Phạm Tăng chọn lối sống ẩn dật để giữ cho tâm trí thanh sạch cho nghệ thuật. Đối với công chúng và cả những người ái mộ nghệ thuật của Phạm Tăng, ông dường như đã “bốc hơi”. Người ta vẫn thường truyền tai nhau rằng:
“Người họa sĩ lớn lao đó vẫn sống ẩn dạng, âm thầm ở Roma, nhiều chục năm, sau khi ông được ghi nhận là đã đoạt vị trí khôi nguyên khi tốt nghiệp một trường cao đẳng hội họa danh tiếng ở Roma.
“Giật gân” hơn, có người ngậm ngùi, ái ngại mà cho rằng, ông mất đã lâu!!! Nhưng tôn trọng di nguyện của người quá cố, thân nhân gia đình ông đã im lặng, tựa góp thêm một dòng sông thinh lặng, vào biển thinh lặng vốn có từ hơn nửa thế kỷ trước, kể từ khi ông rời khỏi Sài Gòn, với một học bổng 5 năm về Hội Họa ở La Mã.” – trích bài viết của Du Tử Lê trên nhật báo Người Việt.
Ít ai biết, dù không thường xuyên xuất hiện trước công chúng, Phạm Tăng vẫn sáng tác nghệ thuật một cách bền bỉ, với tâm hồn rộng mở. Cho đến tận cuối đời, ông vẫn là một nghệ sĩ tràn đầy sức sống, giàu nội lực tiềm ẩn và vẫn luôn khát khao mãnh liệt đi tìm những cái mới.
Bức tranh “Vũ trụ” được trưng bày riêng tại nhà của Phạm Tăng. Đây là bức tranh hiếm hoi ông còn giữ lại mặc dù được rất nhiều người hỏi mua với giá cao. Nguồn: Bài viết trên blog cá nhân của nhà thơ Du Tử Lê.
Khác với nhiều họa sĩ chỉ học chuyên sâu một môn, Phạm Tăng tại Rome là một trường hợp "khủng" về sức học. Ông không hài lòng với việc chỉ biết vẽ. Ông đã lấy bằng tốt nghiệp của hầu hết các khoa tại Viện: Hội họa, Trang trí, Điêu khắc và Thiết kế sân khấu. Những năm đầu tại Rome, ông sống cực kỳ gian khổ, "thân cô thế cô" nơi đất khách. Có thời gian ông phải vừa học vừa làm, ngủ trên chiếc xe hơi cũ kỹ và rong ruổi khắp các thành phố lớn ở Ý để triển lãm tranh, tiện đâu ngủ đó để tiết kiệm chi phí.
“Mình không tiếc đã bỏ Sài Gòn để đi tới vùng đất mới. Ở Sài Gòn mình sống sung túc, có thể gọi là thừa mứa. Đến Roma mình phải ở nhờ một tu viện nghèo của một dòng tu khổ hạnh. Tiền học bổng chỉ đủ để ăn mì với cà chua hoặc pizza chay. Không, không phải mình đến với hội hoạ phương Tây để học cách vẽ của họ đâu. Mình đến để tìm hiểu cái nhìn của họ bằng con mắt hội hoạ trong chiều dài nhiều thế kỷ, tại sao họ vẽ, vẽ cái gì, vẽ thế nào? Cứ thế sống dặt dẹo mấy năm cho đến khi hiểu ra rằng con đường tìm kiếm còn dài, mình còn cần đến một thứ vô duyên là tiền. Đành phải bán vài bức tranh vẽ theo phong cách Á đông bán cho khách chuộng lạ. Những bức tranh ấy sẽ chẳng ai biết đó là của Phạm Tăng – dưới mỗi bức mình ký một cái tên, toàn là tên bịa đặt.” – Chia sẻ của Phạm Tăng trong cuộc phỏng vấn tại nhà riêng.
"Vẽ là để thấy cái không nhìn thấy"
Quan điểm của Phạm Tăng trong hội hoạ cũng như cuộc sống là đề cao sự hòa hợp giữa Con người và Vũ trụ (Thiên - Địa - Nhân). Và để đạt đến cảnh giới đó, ông xây dựng nghệ thuật từ những “tế bào” nhỏ bé. Công trình này công phu đến nỗi, nó như thể ông đang tự xây dựng lại chính con người của mình.
“Nguyên liệu đầu tiên để xây dựng họa phẩm của tôi là tế-bào. Ai cũng biết tế-bào là nguyên ủy của sự sống kết tinh từ thuở khai thiên lập địa. Trong cảnh hỗn mang của trời đất tế-bào sinh sôi nẩy nở kết tụ, thành mọi sinh vật sống từ côn trùng, cây cỏ, cầm thú cho đến con người. Trời đất hỗn mang khi xưa có khác chi cái xã hội hiện tại mà chúng ta đang sống? Tro bụi, điêu tàn, băng hoại, đổ vỡ. Gieo tế-bào như gieo mầm sống mới, trong một thế giới mới, với một tổ chức, một trật tự mới đặng thế vì cho những cái tàn rụi, nát rữa, trong hội họa, ngoài xã hội và ngay cả chính ta nữa…” – Bức thư hoạ sĩ Phạm Tăng trả lời báo Bách Khoa cuối năm 1973.
Từ tế bào đầu tiên, ông đi dần tới sự tập hợp của hàng triệu tế bào. Ngắm nhìn những hình ảnh trong tranh của Phạm Tăng, công chúng có thể lờ mờ thấy phảng phất hình ảnh của chính tác giả. Có lẽ, với ông mỗi bức tranh không chỉ là những nét cọ trên toan, mà còn là một cuộc hành hương vào nội tâm sâu thẳm.
Rời quê hương để bước vào “kinh đô vĩnh cửu”, Phạm Tăng không chỉ mang theo ký ức của một người Việt tha hương, mà còn mang theo những day dứt về lịch sử, thân phận và giá trị dân tộc. Chính sự cô độc nơi xứ người đã hun đúc nên nội lực phi thường, để từ những năm tháng gian khó nhất, ông từng bước xây dựng thế giới hội họa riêng biệt của mình. Nhưng để hiểu vì sao một họa sĩ từng khởi đầu bằng ký họa đời thường lại có thể đi đến những tầng sâu siêu hình của vũ trụ luận, cần nhìn lại hành trình chuyển hóa phong cách của ông qua từng chặng đường sáng tác. Đó sẽ là câu chuyện của kỳ tiếp theo, hãy cùng đón xem nhé!
