Khi một nghệ sĩ không còn bị giới hạn bởi chất liệu hay hình thức, nghệ thuật của họ sẽ chuyển dịch sang một tầng sâu khác – nơi ý niệm và trải nghiệm nội tâm trở thành trung tâm. Với Lê Bá Đảng, giai đoạn này được kết tinh trong khái niệm “Không gian” – một thế giới nơi hội họa, điêu khắc và triết học giao thoa. Trong bài viết cuối cùng về vị danh họa tài ba, chúng ta hãy cùng khám phá hành trình vật chất trở thành ký ức, ánh sáng trở thành ngôn ngữ, và khoảng trống lại chính là nơi chứa đựng nhiều ý nghĩa nhất.
Tác phẩm điêu khắc “Bàn chân Giao Chỉ” lấy cảm hứng từ truyền thuyết Lạc Long Quân - Âu Cơ. Nguồn: LEBADANG Foundation.
Sự huyền ảo của "Không gian Lê Bá Đảng"
Khi mất đi người con trai, Lê Bá Đảng rơi vào một khoảng trống tinh thần khủng khiếp. Để khỏa lấp nỗi đau đó, ông tìm về với những hình tượng "Mẹ" và "Cội nguồn" trong văn hóa Việt như một sự an ủi tâm linh. Hình tượng Mẹ Âu Cơ trong nghệ thuật của ông không chỉ là huyền sử, mà là biểu tượng của sự che chở, tái sinh. Ông dùng hình ảnh người mẹ vĩ đại của dân tộc để ôm ấp nỗi đau của một người cha mất con. Nỗi niềm cá nhân (mất đi sự tiếp nối huyết thống) đã gặp gỡ kí ức cộng đồng (sự trường tồn của dân tộc qua các cổ mẫu). Tác phẩm của ông giai đoạn này trở thành lời cầu nguyện cho sự bất tử.
Trong “Không gian”, Lê Bá Đảng thực hiện các cú cắt, khoét, và đắp nổi để biến bức tranh thành một tác phẩm điêu khắc phẳng, thể hiện trọn vẹn sự kết hợp đa phương tiện giữa hội họa, điêu khắc và đồ họa. Cách làm mới lạ này được giới phê bình nghệ thuật thế giới gọi là kỹ thuật “Lebadanggraphie” – kỹ thuật in đồ họa kết hợp dập nổi độc bản. Ông phối hợp giữa in thạch bản (lithography), lụa và kỹ thuật làm giấy thủ công để tạo ra những cấu trúc vật chất có độ dày, bóng đổ tự nhiên trên bề mặt.
Tác phẩm thuộc bộ sưu tập “Không gian Lê Bá Đảng”. Nguồn: LEBADANG Foundation.
Ông không dùng giấy công nghiệp. Ông tự tay làm giấy tự chế (handmade paper) từ các loại sợi thực vật (thường là sợi dâu hoặc sợi bông), tạo nên loại giấy có độ xốp, độ dày và độ bền cực cao, cho phép chịu được lực ép cực lớn mà không bị rách. Loại giấy này được Lê Bá Đảng kết hợp uyển chuyển với kỹ thuật dập nổi không mực (blind embossing). Điểm cốt lõi của “Lebadanggraphie” là những mảng lồi lõm trên mặt giấy. Ông tạo ra các khuôn âm bản và dương bản, sau đó dùng máy ép thủy lực để ép giấy vào khuôn. Kết quả tạo ra những hình khối 3D trên bề mặt phẳng, tạo nên sự chuyển động của bóng đổ khi ánh sáng đi ngang qua.
Sau khi dập nổi, ông mới bắt đầu phủ màu bằng kỹ thuật in lụa hoặc vẽ tay. Các hạt màu len lỏi vào các khe rãnh, nếp gấp của giấy, tạo nên hiệu ứng tầng tầng lớp lớp, giống như những mảng rêu phong hoặc dấu vết thời gian trên mặt đá. Gam màu trầm mặc, tinh tế của đất, đá, nước mà ông sử dụng đã gợi nhắc đến sự tĩnh lặng của phương Đông.
Tác phẩm thuộc “Không gian”. Nguồn: LEBADANG Memory Space.
Chính từ khoảng trống tinh thần sau sự ra đi của con trai, Lê Bá Đảng đã không còn thỏa mãn với mặt phẳng hai chiều. Ông phát triển “Lebadanggraphie” như một cách để dập nổi ký ức, biến những tờ giấy bồi thủ công thành những “địa tầng tâm linh”.
Điểm đặc biệt nhất là các tác phẩm này thường gợi nhắc đến bản đồ địa hình nhìn từ trên cao với góc nhìn "chim bay" (aerial view). Những mảng lồi lõm không chỉ là kỹ thuật, chúng là hình ảnh ẩn dụ về những con đường mòn, những dòng sông, và sự phân chia ruộng đồng của làng quê Việt Nam – một sự kết nối tâm tưởng với quê hương dù đang sống giữa Paris, đồng thời cũng đại diện cho niềm tin của ông rằng linh hồn con trai và tổ tiên đang hòa quyện vào nhau.
Tác phẩm "Không gian Âu Lạc", 180x400 cm, Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM. Nguồn: Tạp chí Người đô thị.
Từ những đường nét cụ thể sang sự trừu tượng hóa không gian. Ông không chỉ vẽ "vật", ông vẽ "khoảng trống" và "ánh sáng". Trong "Không gian Lê Bá Đảng", ánh sáng không phải là yếu tố chiếu vào tác phẩm mà là một phần của tác phẩm. Những nếp gấp trên giấy tự tạo ra vùng sáng - tối thay đổi theo góc nhìn của người xem. Lê Bá Đảng chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng Lão Trang và Phật giáo với triết lý "Sắc sắc không không". Việc ông vẽ "khoảng trống" chính là để tạo ra sự vô tận, cho phép tâm trí người xem tự do di chuyển thay vì bị đóng khung trong một hình hài cụ thể.
Địa tầng ký ức: Nơi con người hòa quyện vào Đất Mẹ
Hình tượng Mẹ Âu Cơ trong giai đoạn đỉnh cao sự nghiệp của Lê Bá Đảng không chỉ là huyền sử, mà là biểu tượng của sự che chở, tái sinh. Ông dùng hình ảnh người mẹ vĩ đại của dân tộc để ôm ấp nỗi đau của một người cha mất con. Tác phẩm của ông trở thành lời cầu nguyện cho sự bất tử. Với ông, nghệ thuật còn là sự nối dài của thiên nhiên. Ông quan niệm tác phẩm không chỉ để ngắm mà để con người có thể "đi vào bên trong" và sống cùng nó.
"Tôi không làm nghệ thuật để trưng bày, tôi làm nghệ thuật để tìm lại chính mình và dân tộc mình."
Tác phẩm thuộc “Không gian”. Nguồn: LEBADANG Memory Space.
Trong nhiều tác phẩm "Không gian", nếu nhìn kỹ vào những vết lồi lõm của địa hình, người ta sẽ thấy ẩn hiện hình hài con người (dáng nằm, khuôn mặt, hoặc dấu chân). Ông diễn giải rằng con người sinh ra từ đất và sẽ trở về với đất. Không gian nghệ thuật của ông là nơi con người không đứng ngoài để quan sát thiên nhiên mà là một phần máu thịt của không gian đó.
"Tôi muốn tạo ra một không gian mà ở đó người xem không chỉ nhìn bằng mắt, mà có thể bước vào bằng cả tâm hồn, để thấy mình nhỏ bé trước vũ trụ nhưng lại lớn lao trong sự kết nối với vạn vật."
Thành tựu và Tầm ảnh hưởng
Với cuộc đời nghệ thuật nhất quán và những cống hiến to lớn của mình, Lê Bá Đảng đã được vinh dự nhận Huân chương Nghệ thuật và Văn chương của Chính phủ Pháp; Giải thưởng của Viện Tiểu sử Mỹ. Các phẩm của ông có mặt trong nhiều bảo tàng lớn như Cologne, New York, Paris và các bộ sưu tập tư nhân danh giá toàn cầu. Mang lại độ phủ lớn cho nghệ thuật Việt Nam trên bản đồ nghệ thuật thế giới.
Tại Việt Nam, công chúng được chiêm ngưỡng tác phẩm của ông trong “Không gian Lưu niệm Lê Bá Đảng” (Lebadang Memory Space) tại Huế – một công trình kiến trúc nghệ thuật độc bản, mang đậm tinh thần Lê Bá Đảng. Không ngoa khi nói rằng ông là cầu nối quan trọng nhất đưa mỹ thuật hiện đại Việt Nam ra thế giới, người tiên phong tạo ra một ngôn ngữ thị giác mới mà thế giới gọi tên là "Không gian Lê Bá Đảng".
Một tác phẩm cắt giấy của Lê Bá Đảng. Nguồn: LEBADANG Memory Space.
Lời kết
Hành trình nghệ thuật của Lê Bá Đảng không chỉ là câu chuyện của một cá nhân xuất chúng, mà còn là hành trình của một tâm hồn luôn đi tìm sự hòa hợp giữa con người và vũ trụ. Từ những ký ức làng quê Việt Nam đến những không gian trừu tượng mang tầm vóc toàn cầu, ông đã tạo nên một ngôn ngữ nghệ thuật vừa sâu sắc, vừa khó trộn lẫn.
Điều đáng nói là, dù đi xa đến đâu, nghệ thuật của ông vẫn luôn neo giữ một sợi dây vô hình với cội nguồn. Những địa tầng giấy, những vết dập nổi, hay những khoảng trống tưởng như im lặng đều ẩn chứa hình bóng của đất, của nước, của con người Việt Nam. Đó không chỉ là ký ức cá nhân, mà còn là ký ức văn hoá được chưng cất qua trải nghiệm và suy tưởng.
Ở một tầng sâu hơn, Lê Bá Đảng đã vượt ra khỏi vai trò của một họa sĩ để trở thành người kiến tạo không gian tinh thần – nơi nghệ thuật không còn là đối tượng để chiêm ngưỡng, mà là môi trường để con người tìm lại chính mình. Và có lẽ, chính ở điểm đó, ông đã thực sự “dệt” nên cây cầu nối giữa Đông và Tây – không bằng sự pha trộn, mà bằng một bản thể độc lập, bền bỉ và đầy nội lực.
