Hành trình sáng tác của họa sĩ Phạm An Hải luôn đan cài giữa lý tính phương Tây và cảm giác Á Đông, nuôi dưỡng ông trong tâm thế người đi trước, kết nối các thế hệ và trong khát vọng tạo ra những tác phẩm có khả năng ‘ở lại’, đi cùng thời gian.
Vẽ để “ở lại”
Phạm An Hải là một trong số ít họa sĩ Việt Nam quốc tế hóa thành công hội họa trừu tượng, tạo dựng phong cách riêng bằng sự trung thực cảm xúc và bảng màu nhiệt đới rực rỡ. Nhà nghiên cứu Phạm Long từng nhận xét: “Bảng màu của Phạm An Hải ‘ngon’, bố cục vững vàng, bút pháp điêu luyện, vẽ kỹ lưỡng và tình cảm, tranh có chiều sâu không gian, cách đặt tên khơi gợi… nên dễ thu hút người xem, giới sưu tập.”
Trong bối cảnh cuối thập niên 1990, khi nhiều họa sĩ cùng thời như Bùi Hữu Hùng, Nguyễn Thanh Bình vẫn trung thành với hình tượng và hiện thực, Phạm An Hải lại chọn một lối đi khác: tiên phong theo đuổi trừu tượng thuần túy, theo tinh thần “cấu trúc như cảm xúc”. Đó không chỉ là lựa chọn ngôn ngữ riêng, mà còn là sự dấn thân vào vùng chưa ai khai phá của mỹ thuật Việt lúc bấy giờ.
Phạm An Hải, Sen mùa hạ, acrylic trên vải, 50 x 70 cm. Nguồn: Bài viết Chiêm ngưỡng 20 bức tranh sắp được đấu giá ủng hộ người dân vùng lũ, được đăng trên Báo Tiền Phong.
Sẽ không nói quá khi nhận xét Phạm An Hải là họa sĩ hiếm hoi dung hòa được hai nguồn năng lượng tưởng như đối lập trong hội họa trừu tượng thế kỷ 20, khi ông thể hiện đồng thời tính cấu trúc hình học (rational abstraction) và tính biểu hiện cảm xúc (abstract expressionism) trong sáng tác của mình.
Ông tiếp nhận tinh thần Piet Mondrian, người trừu tượng hóa cảnh vật thành trật tự nghiêm cẩn của những đường ngang dọc. Nhưng nếu Mondrian đi đến lạnh và lý tính, thì Phạm An Hải lại chọn hướng ngược lại. Ông khiến cấu trúc ấy chuyển động, tạo nên một thứ ‘trừu tượng khí hậu’, đượm hơi nóng và ánh sáng mờ của Hà Nội. Những loạt tranh như Phong cảnh hay Ấm trà trừu tượng thể hiện rõ tinh thần Á Đông ấy.
Sau những năm đầu nghiêng về cấu trúc, ông bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến nhịp điệu và cảm xúc nội tại của hình, của màu. Việc tìm hiểu các danh họa như Mark Rothko, Franz Kline hay Willem de Kooning mở ra cho ông một không gian tự do mới. Ông từng “mê mẩn lắm” loạt Woman I, Woman II của De Kooning, để rồi từ đó tìm ra cách sắp xếp mảng màu và nhịp điệu riêng.
Phạm An Hải, Không giới hạn III, tranh sơn dầu, 136 x 105 cm. Nguồn: Chuyên mục Tác phẩm của họa sĩ Phạm An Hải, được đăng trên trang Green Palm Gallery.
Nếu các bậc thầy phương Tây dùng trừu tượng để giải phóng năng lượng bản năng, thì ông lại điều tiết nó, cho nó tan vào dòng chảy vừa tĩnh, vừa dữ dội mà vẫn giữ nét Á Đông. Biến cố thị giác năm 1997, khi nhìn lại, như một chất xúc tác khiến mọi khung cảnh được “nhìn bằng ký ức”, hình khối trên toan biến dạng như đang đợi được bộc bạch những điều vụn vỡ, một thứ trừu tượng cảm giác mang dấu ấn Phạm An Hải.
Các tác phẩm của ông từng được đấu giá tại Sotheby’s Hong Kong năm 2016, cùng phiên với những tên tuổi như Affandi và Fernando Zóbel, điều này minh chứng cho vị thế của ông trong dòng trừu tượng Đông Nam Á. Nhưng đằng sau vinh danh đó là một nghệ sĩ không ngừng hoàn thiện. Họa sĩ Phan Thiết từng nhận xét:
“Phạm An Hải liên tục trải nghiệm nghề qua các chuyến đi quốc tế để học hỏi, đồng thời tự sàng lọc và tìm kiếm bút pháp riêng. Tranh trừu tượng của Hải dễ xem, dễ cảm, dễ rung động, vì không thiên về lý tính hay cảm tính mà khơi gợi cảm xúc trực tiếp. Hải cũng khéo léo gắn chủ đề cho tranh, pha trộn tinh tế yếu tố Đông - Tây, vừa có tính phổ quát, vừa mang nét riêng.”
Với Phạm An Hải, một bức tranh được xem là “lớn” phải có nhiều tầng giá trị, từ triết học, tư tưởng, giáo dục, thẩm mỹ, đến khả năng đánh thức điều bị lãng quên trong tâm trí người xem. Ông cho rằng cái “lớn” không nằm ở kích thước hay độ ồn ào, mà ở chiều sâu trải nghiệm và sức bền của thời gian: “Một tác phẩm lớn phải có giá trị của lịch sử, của thời gian.”
Đó cũng là thước đo cho hành trình sáng tác của ông: không chạy theo thị hiếu tức thời, mà hướng đến giá trị bền vững, để mỗi bức tranh đều “ở lại” trong tâm trí người xem. Từ quan niệm ấy, Phạm An Hải mở rộng tầm nhìn khi sáng lập Viet Art Now, cộng đồng nghệ thuật tự do, nơi nghệ sĩ chia sẻ, lan tỏa tư tưởng sáng tạo và đưa nghệ thuật đến gần công chúng hơn.
Một góc trưng bày các tác phẩm của các nghệ sĩ thành viên Viet Art Now trong Triển lãm Tỏa. Nguồn: Bài viết Họa sỹ Phạm An Hải: Mỹ thuật trẻ, TỎA và Viet Art Now, được đăng trên Hanoi Grapevine.
Đi đường dài cùng cốt cách văn hóa
Năm 2016, nhóm Viet Art Now ra đời với vai trò “cầu nối” và “giải quyết khoảng cách” cho nghệ sĩ trẻ. Trang được lập với tinh thần “rất mở và nhẹ nhàng”, cũng là cách ông nhìn đời. Mục tiêu là giới thiệu tác phẩm mới có chọn lọc, giúp người xem hiểu thêm về nghệ thuật đương đại Việt Nam qua những bài viết ngắn, dễ hiểu; đồng thời trở thành “bộ lọc đầu tiên” phát hiện tài năng.
Người mua có thể tiếp cận trực tiếp với nghệ sĩ, không qua trung gian, không mất phụ phí, một nỗ lực phi lợi nhuận nhằm bảo đảm công bằng và giá trị thực cho người sáng tác. Với ông, đó là cách thế hệ trước “chung tay xây dựng nghệ thuật Việt đương đại”, không bằng lý thuyết mà bằng hành động cụ thể. Từ đây, các họa sĩ theo đuổi nhiều trường phái khác nhau có cơ hội đến gần hơn với công chúng, điều mà ông từng tâm niệm khi còn trẻ.
Ông tin rằng nghệ thuật chỉ thực sự sống khi người xem không còn “cố hiểu tác giả vẽ gì”, mà để bản thân được thả lỏng, cảm nhận năng lượng và nhịp điệu của tranh. Chính điều đó khiến hội họa trừu tượng trở nên gần gũi, không còn là thứ “khó hiểu” như định kiến xưa. Mỹ thuật trừu tượng Việt cũng dần ấm lên, hình thành trào lưu khắp nơi, khuyến khích thử nghiệm cá nhân của nhiều nghệ sĩ trẻ. Tuy vậy, Phạm An Hải không ngại chỉ ra mặt trái của tốc độ sống nhanh, mạng xã hội và nhu cầu “đáp ứng thị giác tức thì” khiến không ít người trẻ sa vào lối sáng tác “mì ăn liền”. Người xem nay chủ yếu dừng lại trước tranh vài phút, chụp ảnh check-in, kéo theo nghệ sĩ cũng “làm nhanh để được xem nhanh”.
Phạm An Hải, Year of the pig, tranh sơn dầu trên vải, 40 x 50cm. Nguồn: Bộ sưu tập trưng bày tác phẩm Phạm An Hải trên trang Le Art House.
Với ông, nghệ thuật chân chính không thể chỉ dựa vào ý tưởng hay hình thức, mà phải bắt nguồn từ chiều sâu tư duy và nền tảng văn hóa. “Sống vội để kịp nhịp” khiến nghệ thuật Việt đôi khi bị nhìn nhận là mới dừng ở Hậu hiện đại, chưa đạt đến tính Đương đại thật sự. Muốn đi xa hơn, nghệ sĩ Việt cần hiểu căn cốt văn hóa của mình.
“Nếu thừa nhận nguồn gốc văn hóa của mình, chúng ta không kém về chiều sâu. Trung Quốc có 4.000 năm lịch sử, Mỹ chỉ hơn 200 năm, nhưng họ vẫn tạo ra nghệ thuật vĩ đại vì hiểu rõ bản sắc và biết cách kể lại nó. Nghệ sĩ Việt cũng cần như vậy, cần hiểu nền tảng triết học, lịch sử và văn hóa của chính mình.”
Quan điểm của họa sĩ cũng rất rõ ràng: chỉ khi người nghệ sĩ biết mình đang đứng ở đâu trong dòng lịch sử nghệ thuật Việt Nam, họ mới thật sự tạo ra cái mới, chứ không chỉ mô phỏng cái mới của người khác. Theo ông, để có tác phẩm lớn, người nghệ sĩ cần những “khoảng lặng” đủ dài để tư duy, nghiền ngẫm, hiểu bản thân và chất liệu mình chọn. Nghệ thuật, với ông, phải được xây trên chiều sâu triết học, sự lặng lẽ chiêm nghiệm và trách nhiệm tư tưởng.
Đôi lời kết
Phạm An Hải là một trong những họa sĩ tiên phong của Việt Nam theo đuổi trừu tượng thuần túy từ thập niên 1990, mang những tâm tư nhòa trong lớp màu loang, lưu lại những chuyển động của Hà Nội qua những cảnh vật, cả những ấm trà, tách sứ mang hoài niệm của cuộc đời.
Trong vai trò người mở đường, anh vẫn giữ sự tỉnh táo và chiêm nghiệm trước dòng chảy nghệ thuật mới. Với anh, nghệ thuật đích thực cần đầu tư chiều sâu triết lý, căn cốt văn hóa - những điều dễ bị lãng quên, nhưng chính là cốt lõi làm nên tầm vóc của một nghệ sĩ lớn.
