Trong dòng chảy của mỹ thuật và điện ảnh Việt Nam hiện đại, Ngô Mạnh Lân là một gương mặt đặc biệt khi vừa mang tâm thế của người nghệ sĩ kháng chiến, vừa là người mở đường cho nghệ thuật hoạt hình nước nhà. Từ những ký họa chiến trường giản dị đến các thước phim hoạt hình giàu bản sắc dân tộc, ông đã góp phần tạo nên “bộ nhận diện” đầu tiên cho hoạt hình Việt Nam trong buổi sơ khai. Cuộc đời nghệ thuật của Ngô Mạnh Lân không chỉ là hành trình lao động sáng tạo bền bỉ, mà còn phản chiếu khát vọng xây dựng một nền nghệ thuật hiện đại nhưng vẫn đậm hồn Việt.
Hành trình từ Thanh Trì…
Ngày 09/11/1934, mảnh đất Thanh trì, Hà Nội chứng kiến sự ra đời của cậu bé Ngô Mạnh Lân. Lớn lên tại vùng đất ngàn năm văn hiến, giàu truyền thống văn hóa đã hun đúc cho ông một niềm say mê với văn hóa bản địa và truyền thống quê hương. Tuy vậy, cũng như bao nghệ sĩ cùng thế hệ, tuổi thơ và thời thiếu niên của Ngô Mạnh Lân gắn liền với những năm tháng kháng chiến chống Pháp. Những sục sôi của thời đại đã góp phần lớn định hình tinh thần yêu nước và vốn sống thực tế phong phú của người nghệ sĩ tài ba.
Chân dung họa sĩ Ngô Mạnh Lân. Nguồn: Báo điện tử VNExpress.
Ngô Mạnh Lân chính là một trong 22 cái tên trong khoá Kháng chiến của thầy Tô Ngọc Vân. Việc được tham gia khóa học tại Trường Hội họa Kháng chiến thực hành ở Chiến khu Việt Bắc, là một cơ hội để ông rèn luyện tư duy nghệ thuật vị nhân sinh, đi sâu vào đời sống kháng chiến. Với một nền tảng vững chắc, Ngô Mạnh Lân vẫn không ngừng nắm bắt những cơ hội, tạo bước ngoặt và cú nhảy vọt lớn không chỉ cho cuộc đời của ông, mà còn đại diện cho cả một nền nghệ thuật của nước nhà.
Khi hòa bình lập lại, ông có cơ duyên du học chuyên ngành Đạo diễn hoạt hình tại Liên Xô. Tinh thần tiếp thu tinh hoa lý luận, kỹ thuật diễn xuất hoạt hình và tư duy đồ họa đã mở ra một lĩnh vực mới trong nghệ thuật tại Việt Nam. Có thể nói, Ngô Mạnh Lân chính là người đặt những viên gạch đầu tiên cho hoạt hình Việt Nam thuở sơ khai. Cho đến tận lúc tạ thế ngày 15/9/2021, hơi thở nghệ thuật vẫn nồng nàn trong từng tế bào của họa sĩ Ngô Mạnh Lân. Ông đã sống và cống hiến trọn vẹn một đời vì nghệ thuật Việt Nam.
Tiểu sử nghệ thuật và Các giai đoạn sự nghiệp
Họa sĩ chiến sĩ
Tương tự như Nguyễn Trọng Kiệm và những người bạn học cùng thời khác, Ngô Mạnh Lân có cơ duyên đến với mỹ thuật từ sớm. Khi mới 16 tuổi, ông tham gia khoá Kháng chiến (1950 – 1954) do thầy Tô Ngọc Vân làm hiệu trưởng tại chiến khu Việt Bắc.
Sau khi tốt nghiệp, với tinh thần sục sôi và lý tưởng của tuổi trẻ, ông có thời gian vào phục vụ trong quân đội. Ông từng tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ và có nhiều ký họa kháng chiến.
Ngô Mạnh Lân, Lên đồi A1 sau đêm công kích, ký họa bút chì, 1954. Nguồn: Báo Tuổi trẻ.
Đỉnh cao hoạt hình và đồ họa
Hòa bình lập lại, năm 1956, ông được cử đi học khoa Đạo diễn hoạt hình tại Trường Đại học Điện ảnh Quốc gia Toàn Liên bang Xô Viết (VGIK) – (niên khóa 1956 – 1962). Tại đây, ông đã học hỏi và tiếp thu mạnh mẽ tinh thần hội họa châu Âu. Tuy nhiên, cái hay của Ngô Mạnh Lân là ông không tiếp thu những kiến thức mới mẻ một cách máy móc. Với sự nhạy bén của một nghệ sĩ được đào tạo trong lò hội họa kháng chiến, những phong cách tạo hình đậm chất dân gian Việt Nam được ông khéo léo cách điệu, kết hợp uyển chuyển với nét tư duy ước lệ châu Âu. Khi áp dụng vào lĩnh vực hoạt hình, kỹ thuật này vừa thổi một làn gió mới trong bố cục, tạo hình truyền thống, đồng thời vẫn giữ được sự gần gũi đối với khán giả.
Hình ảnh giới thiệu phim hoạt hình "Một ước mơ" của Ngô Mạnh Lân. Nguồn: NXB Mỹ thuật.
Sau khi du học trở về, ông bắt đầu làm việc tại Xưởng phim Hoạt họa búp bê Việt Nam, nay là Hãng phim hoạt hình Việt Nam. Với công việc sản xuất phim hoạt hình đầy mới mẻ tại thời điểm bấy giờ, Ngô Mạnh Lân cho ra mắt bộ phim hoạt hình đầu tiên mang tên “Một ước mơ” (1963). Ông và ê-kíp đã dành ròng rã 3 năm để hoàn thành bộ phim hoạt họa trắng đen này. Thoạt nghe thì tưởng sản xuất phim trắng đen tưởng chừng như đơn giản. Nhưng ông và các đồng nghiệp đã phải trải qua rất nhiều gian nan trong quá trình thực hiện từ việc giấy và màu kém chất lượng (trời nóng thì màu bị chảy, gió hanh khô lại bong tróc từng mảng), cho đến việc phim khi tráng lúc già, lúc non, phải bỏ đi nhiều lần. Nhờ sự nỗ lực và kiên trì của ông và ê-kíp, bộ phim được đền đáp bởi những đánh giá cao về mặt nội dung, khuôn hình biểu cảm và sự sống động.
“Khoảnh khắc các em nhỏ reo vui, thích thú thậm chí nhảy cẫng lên vì vui sướng với nhân vật chính là phần thưởng tuyệt vời nhất cho chúng tôi.” – Ngô Mạnh Lân bồi hồi chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn năm 2018.
NSND Ngô Mạnh Lân, tranh minh họa "Dế mèn phiêu lưu ký" - Ấn bản kỷ niệm 100 năm Tô Hoài. Nguồn: NXB Kim Đồng.
Những bộ phim sau đó của ông ghi nhiều dấu ấn với công chúng và đạt nhiều giải thưởng như: Dế Mèn phiêu lưu ký, Chuyện ông Gióng, Trê cóc, Con sáo biết nói, Những chiếc áo ấm, Thạch Sanh, Rừng hoa, Bộ đồ nghề nổi giận, Bước ngoặt, Phép lạ hồi sinh,... Với tổng cộng 17 bộ phim được thực hiện, ông là một trong những nghệ sĩ hàng đầu trong ngành điện ảnh hoạt hình Việt Nam. Ngoài ra, ông còn từng giữ cương vị giám đốc Hãng phim hoạt hình Việt Nam, đồng thời nghiên cứu và giảng dạy về hoạt hình.
Nghiên cứu lý luận và chiều sâu hội họa
Ngoài công việc đạo diễn, ông còn là một họa sĩ, hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam (1982). Ông đã vẽ nhiều ký họa, tranh sơn dầu, hoạt hình, tranh cổ động, bìa tem, bìa sách, truyện tranh. Suốt cuộc đời hoạt động nghệ thuật, ông đã thực hiện bốn cuộc triển lãm cá nhân. Lần đầu là Triển lãm sáng tác đồ họa Ngô Mạnh Lân tại Hà Nội, năm 1971; Triển lãm tranh Ngô Mạnh Lân tại Hà Nội, năm 2005; Triển lãm tranh đồ họa Ngô Mạnh Lân tại Hà Nội, năm 2014; và cuối cùng là Triển lãm tranh ký họa Ngô Mạnh Lân “Nét thời gian” tại Hà Nội, năm 2019. Hiện nay, không có quá nhiều hình ảnh và thông tin về bốn triển lãm này, nhưng đây đều là những dấu mốc quan trọng định hình tên tuổi Ngô Mạnh Lân trong thế giới hội họa.
Trang bìa cuốn sách "Ngô Mạnh Lân - chặng đường phim hoạt hình". Nguồn: Viện Phim Việt Nam.
Năm 1977, ông cùng với nhà biên kịch Trần Ngọc Thanh đi sâu vào nghiên cứu những cơ sở nghệ thuật của phim hoạt hình và bước phát triển của phim hoạt hình Việt Nam, cho ra mắt bạn đọc cuốn sách Phim hoạt hình Việt Nam dày trên 300 trang, do Nhà xuất bản văn hóa xuất bản năm 1977. Ngoài ra ông còn xuất bản một số cuốn sách về nghệ thuật hoạt hình năm 1999. Năm 2009, Nhà xuất bản Mỹ thuật phát hành cuốn sách “Ngô Mạnh Lân - chặng đường phim hoạt hình”. Bên cạnh đó, ông còn tham gia công tác giảng dạy tại trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội.
Con đường tri thức của Ngô Mạnh Lân không chỉ dừng lại ở khóa Kháng chiến và thời gian tu nghiệp khóa Đạo diễn Hoạt hình tại Liên Xô. Sau những thành công kể trên, ông vẫn miệt mài trên con đường học vấn và tốt nghiệp Phó tiến sĩ Nghệ thuật năm 1984 tại Liên Xô, cùng năm ông được trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ ưu tú. Ông cũng đã được trao tặng học hàm Phó giáo sư vào 1991, cho thấy sức nghiên cứu và tìm tòi của một con người đam mê nghệ thuật.
Không chỉ dừng lại ở vai trò người tiên phong của hoạt hình Việt Nam, Ngô Mạnh Lân còn để lại dấu ấn sâu đậm bằng một phong cách nghệ thuật riêng biệt – nơi hội họa dân gian Việt Nam hòa quyện cùng tư duy tạo hình hiện đại phương Tây. Những bộ phim, tranh vẽ và công trình nghiên cứu của ông không đơn thuần là thành tựu nghề nghiệp, mà còn là kết tinh của một tâm hồn nghệ sĩ luôn đau đáu với văn hóa dân tộc. Ở kỳ tiếp theo, hành trình ấy sẽ được nhìn sâu hơn qua phong cách nghệ thuật, các thành tựu nổi bật và tầm ảnh hưởng bền vững mà Ngô Mạnh Lân để lại cho nền mỹ thuật và điện ảnh Việt Nam.
