Tối 21/12/2025 vừa qua, triển lãm Vòng tròn phương Đông của Phạm Duy Hoàng khai mạc tại Maii Art Space, trong không khí thân mật của bạn bè, đồng nghiệp, như một cuộc hội ngộ lặng lẽ, hơn là một sự kiện được chuẩn bị để gây chú ý.
Với một họa sĩ sinh năm 1965, từng học mỹ thuật bài bản nhưng có quãng dài rời xa giá vẽ vì mưu sinh, việc mở triển lãm cá nhân đầu tiên như một sự trở lại muộn, sau nhiều năm tích lũy trải nghiệm sống hơn là tích lũy tác phẩm.
Họa sĩ Phạm Duy Hoàng bên những tác phẩm trong triển lãm Vòng tròn phương Đông. Nguồn: Artonis.
Phương Đông, tìm sự chiêm nghiệm
Phạm Duy Hoàng sinh ra tại Buôn Ma Thuột, theo học Đại học Mỹ thuật Huế giai đoạn 1984 - 1989, chuyên ngành sơn dầu, trước khi vào TP.HCM sinh sống và làm việc cho đến nay. Vì mưu sinh, anh cũng không chọn vẽ làm nghề, chỉ vài năm gần đây, anh mới quay lại hội họa một cách tập trung. Triển lãm lần này gồm 27 tác phẩm sơn dầu, được anh thực hiện liên tục trong hơn một năm.
“Cuối cùng thì mình cũng phải buông bớt,” anh chia sẻ. Sau nhiều năm thử nghiệm và tiếp nhận nhiều khuynh hướng khác nhau, anh chọn giữ lại điều khiến mình trăn trở nhất: những chiêm nghiệm về con người, vũ trụ và đời sống nội tâm. Việc tìm hiểu Phật pháp và các hệ tư tưởng phương Đông dần dẫn anh đến chủ đề hành trình phương Đông, tạo một con đường vòng, phản chiếu chính đời sống sáng tác của mình.
Góc trưng bày các tác phẩm trong triển lãm Vòng tròn phương Đông. Nguồn: Artonis.
Cái tên Vòng tròn phương Đông phần nào diễn giải trực tiếp hướng tiếp cận đó. Việc lặp lại hình tròn trong tranh dễ gợi liên tưởng đến vòng tròn Ensō trong Thiền tông Nhật Bản, biểu trưng cho giác ngộ, vô niệm và sự chấp nhận tính không hoàn hảo. Tuy nhiên, nếu Ensō hướng đến sự tĩnh lặng và buông bỏ, thì những vòng tròn của Phạm Duy Hoàng dường như không yên ổn đến vậy.
Chúng mang nhiều trạng thái tâm lý: khi lãng mạn, khi dằn vặt, khi bám víu. Ở đây, hình tròn không chỉ là biểu tượng thiền định, mà còn là ẩn dụ cho những bản ngã con người, những cái tôi lặp lại, va chạm và tìm cách định vị mình trong một cấu trúc tưởng như đã sắp đặt. Chính sự bất an này khiến tranh Hoàng không hoàn toàn an trú trong tinh thần Thiền, mà nghiêng nhiều hơn về suy tư nhân sinh.
Như nhà nghiên cứu Cường Quách nhận xét, tranh Phạm Duy Hoàng không hướng đến sự trống rỗng tĩnh tại, mà là một dạng “trống rỗng có chuyển động”, nơi các ý niệm liên tục vận hành và tự phản tỉnh. Những vòng xoáy sơn dầu được đắp dày, miết mạnh theo quỹ đạo tròn, tạo cảm giác năng lượng không đứng yên, vừa giãn nở vừa co rút. Vòng tròn ở đây vừa gợi toàn vẹn, vừa nhắc đến luân hồi, những chu trình lặp lại không dứt trong đời sống con người.
Phạm Duy Hoàng, Bí tích (trái) và Đô thị hóa (phải), kích thước 120 x 120 cm. Nguồn: Artonis.
Nhà phê bình Lý Đợi từng nhận xét Phạm Duy Hoàng là người “chủ động vẽ văn học”. Đây là một nhận định sắc sảo, soi chiếu vào bối cảnh hội họa Việt Nam suốt nhiều thập niên vốn luôn né tránh lối vẽ diễn ý vì sợ sa đà vào kể chuyện. Nhưng Duy Hoàng đã chọn đi ngược dòng, chấp nhận rủi ro để đưa tri thức và tư tưởng vào mặt phẳng hội họa.
Các tác phẩm của anh gắn liền với những cái tên giàu tính gợi mở như Bất kham, Khẩu nghiệp, Nhật thực, Luân hồi, Bữa tiệc ly... Sự lựa chọn này tạo nên một lối "đọc tranh" thú vị nhưng cũng đầy thách thức. Một mặt, nó mở ra những tầng nghĩa sâu thẳm cho người có vốn văn hóa tương đồng. Mặt khác, việc đặt nặng ý niệm đôi khi khiến cảm nhận thị giác bị chậm lại một nhịp, người xem phải "tư duy" trước khi cảm được trọn vẹn những ẩn ý đan cài vào trong tranh.
Nơi tâm ý gắn với những vòng tròn
Việc sử dụng hình tròn trong tranh Phạm Duy Hoàng có thể gợi liên tưởng đến một số nghệ sĩ trừu tượng quốc tế như Geri McGilvray. Tuy nhiên, sự tương đồng chủ yếu nằm ở cảm hứng hướng nội. Nếu McGilvray xem màu sắc như một trường năng lượng thuần cảm, nơi người xem chỉ cần bị “chạm” mà không cần diễn giải, thì Phạm Duy Hoàng vẫn giữ lại cấu trúc ý niệm. Các vòng tròn của anh không chỉ là cảm giác thị giác, mà được đặt trong hệ biểu tượng về nghiệp, luân hồi, vuông - tròn, khiến người xem vừa nhìn vừa suy nghĩ. Sự lựa chọn này đưa tranh anh đứng gần hội họa diễn ý hơn là trừu tượng cảm giác thuần túy.
Không khó để nhận ra ảnh hưởng của cố họa sĩ Vĩnh Phối, người từng giữ vai trò quan trọng tại Đại học Mỹ thuật Huế, trong cách Phạm Duy Hoàng tiếp cận trừu tượng như một con đường đi vào triết học phương Đông. Nếu Vĩnh Phối thiên về sự tĩnh lặng và tối giản, thì Phạm Duy Hoàng giữ lại nhiều xao động đời sống hơn.
Các tác phẩm khác tại triển lãm Vòng tròn phương Đông, ảnh chụp bởi Art Photographer Trà Trương. Nguồn: Facebook của Art Photographer.
Giám tuyển Phan Trọng Văn cho rằng các tác phẩm không tìm cách thoát ly hiện thực, mà mang theo những va đập của trải nghiệm cá nhân, được chắt lọc qua hệ thống biểu tượng văn hóa, nơi mỗi tác phẩm như một lát cắt suy tư, hơn là một hình ảnh để thưởng ngoạn thuần túy.
Họa sĩ Nguyễn Hữu Hiếu đã xúc động chia sẻ rằng đây là triển lãm đánh dấu sự “vượt qua cái mờ nhạt trong nghệ thuật” của một người bạn lâu năm. Thực vậy, Vòng tròn phương Đông không phải là một bữa tiệc thị giác nhằm thỏa mãn thị hiếu tức thời. Nó là một điểm dừng chân cho những ai muốn tìm thấy sự liên kết giữa các bản ngã ẩn giấu.
Thông tin Triển lãm
Vòng tròn phương Đông cho thấy sự đáng giá nằm ở lòng thành thật và tính kiên định. Những vòng tròn trong tranh Phạm Duy Hoàng có thể chưa thật sự an trú, nhưng cũng không còn tìm cách che giấu sự bất an của mình. Ở khoảng lưng chừng ấy, triển lãm mở ra một không gian đủ chậm để người xem soi chiếu lại những vòng lặp của chính mình.
Triển lãm mở cửa tự do từ ngày 21/12 đến 30/12/2025 tại Maii Art Space (72/7 Trần Quốc Toản, phường Xuân Hòa, TP.HCM).
