Đồ cũ lưu niệm, ảnh xưa hay những ẩn ý vui vui… Lê Quý Anh Hào đều đưa vào tranh. Với anh, điều quan trọng nhất là để người xem thấy tác phẩm cũng như thấy được chính con người thật của người vẽ.
Nhìn tác phẩm để “cảm” người nghệ sĩ
Với tính cách hài hước, anh thường gọi nôm na thủ pháp nghệ thuật của mình là một trò chơi: “lật ngược bức ảnh”. Không đơn thuần là sao chép cho vui, anh muốn từ những bức ảnh cũ kể lại ký ức tuổi thơ và cả trải nghiệm hôm nay. Đây vừa là trò chơi ký ức, vừa là cách anh tự hỏi: liệu lịch sử được ghi lại đã chính xác, hay còn những khoảng mờ bị bỏ quên?
“Trong nghệ thuật thì ta gọi là hơi bị giễu nhại… Lật ngược bức ảnh theo nghĩa đen hay nghĩa bóng, chính người vẽ là đi tìm về bức ảnh đó nó như thế nào, có đúng hay sai.”
Lê Quý Anh Hào, Bông dại, sơn dầu trên bố, 120 x 80 cm, 2015. Nguồn: Bài viết Sự khác biệt quyến rũ, Doanh nhân Plus.
Sau một thời gian dài rời xa giấy vẽ, anh trở lại với mực và “bút lực” như một kết nối. Điều anh tìm thấy ở Thủy mặc không chỉ là kỹ thuật, mà là tinh thần: từ một nét vẽ, người xem có thể cảm ra tâm trạng, nỗi buồn hay niềm vui của người nghệ sĩ, hay bắt gặp sự chuyển hóa của một bài thơ, một câu chuyện cổ sang hình họa. Với anh, tinh thần của loại tranh này không nằm ở hình tướng mà ở rung động, nơi quá khứ, hiện tại, tương lai đan xen trong từng vết mực. Chính vì vậy, anh không chỉ vẽ cây, hoa, núi, sông… mà còn “đặt để” thêm những chi tiết khác, để gợi ra cảm xúc, gợi ra câu chuyện.
“Nhìn vô cái bút pháp hoặc bút lực, một nét vẽ thì người ta sẽ biết người đó đang suy nghĩ gì hay nỗi buồn gì… Thủy mặc là thế đó, nó gồm có về mặt quá khứ, hiện tại, tương lai và sự rung động của nó.”
Từ câu hỏi “Liệu người xem có biết mình đang vui hay buồn qua bức tranh này không?”, anh bắt đầu mượn đến những ký hiệu ký ức: áp phích, tờ rơi, nhãn hiệu, thương hiệu xưa. Những chi tiết ấy trở thành “quá khứ” được gửi gắm trong tranh như một cách chuyển hóa tinh thần Thủy mặc sang bối cảnh Việt Nam, nơi hoài niệm và hiện thực song hành.
Lê Quý Anh Hào, Các tác phẩm Thủy mặc hiện đại. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Ban đầu, anh học theo Trương Hán Minh, một bậc thầy Thủy mặc ở Sài Gòn. Sau đó, anh chịu ảnh hưởng từ Tề Bạch Thạch, người đã đưa Thủy mặc gần hơn với đời thường. Nhưng thay vì dừng ở chỗ “nhại lại”, Lê Hào đã “Việt hóa” tinh thần ấy bằng hình ảnh quê hương: quầy dừa, buồng chuối, cảnh miền Tây. Anh mang tinh thần Thủy mặc vào văn hóa bản địa và ký ức cá nhân, tạo nên một lối diễn đạt vừa quen vừa lạ.
“Cuối cùng thì hội họa không còn biên giới nữa. Khi đã thấy thỏa mãn với việc sáng tác, mình cũng không còn muốn phân biệt Đông hay Tây. Chỉ mong người xem, hy vọng thôi, nhìn vào vẫn có thể liên tưởng đến chút gì đó của Thủy mặc hay Thư pháp trong tác phẩm.”
Anh thừa nhận tranh mình đôi khi “vô lý”, nhưng chính cái vô lý đó lại gợi ra nhiều liên tưởng thú vị. Với anh, hội họa cũng giống như mấy tấm áo ngày xưa má hay vá: chỗ này chắp một miếng, chỗ kia nối một đường chỉ, vậy mà cuối cùng lại thành cái áo lành. Tranh của anh cũng thế, Đông với Tây, cũ với mới, kỷ niệm với hiện tại, được vá víu, ghép lại, rồi hóa thành cái gì đó quen thuộc, mà ngẫm kỹ lại thì cũng duyên dáng và thú vị lạ lắm.
Chơi tranh giấy
Nếu Thủy mặc cho anh khoảng lặng để soi chiếu cảm xúc, thì “Pop Việt” lại mở ra một sân chơi khác: rực rỡ, dí dỏm, vừa giễu nhại vừa truy vấn ký ức.
Gọi “Pop Việt” cho dễ hình dung vậy thôi, chứ anh không đặt mình vào một trường phái. Pop Art khởi nguồn từ Anh và rực rỡ ở Mỹ, vốn mang tinh thần phản kháng và châm biếm xã hội tiêu dùng. Với Lê Hào thì khác: anh tìm thấy niềm vui trong việc chắp nối, cắt dán, biến những thứ tưởng như vụn vặt thành một trò chơi thị giác. Tính giễu nhại ở đây không để chống đối, mà để tạo bất ngờ: có khi bật cười, có khi chợt khựng lại suy nghĩ.
“Thật ra mình vẫn thích vui trong tranh... Chính mình vẽ, đôi khi mình bật cười một cái. Nó khác là bạn giễu nhại... mình lại giễu nhại kiểu khác, giễu nhại mà đôi khi phải giật mình.”
Lê Quý Anh Hào, Xe Austin. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Ở anh, “trò chơi” này không nhằm định danh, mà để kể chuyện bằng những thứ quen thuộc ngay trước mắt. Những poster, tem nhãn, logo xưa không còn là đồ vật, mà thành lát cắt ký ức, nơi người xem vừa hoài niệm vừa tò mò: tại sao thương hiệu này biến mất, thương hiệu kia còn tồn tại, ngay tại Việt Nam?
Nếu Andy Warhol biến lon súp Campbell’s, sản phẩm xuất hiện từ năm 1897 và đến thập niên 50–60 đã tràn ngập siêu thị Mỹ và trở thành biểu tượng xã hội công nghiệp, hay Roy Lichtenstein vẽ lại khung truyện tranh để châm biếm văn hóa đại chúng, thì Lê Hào lại đi ngược hướng: anh khơi dậy những thương hiệu đã phai mờ, những hình ảnh tiêu dùng tưởng chừng bỏ quên. Một chiếc Austin của Anh từng chạy trên phố Sài Gòn thập niên 70, một nhãn hàng Pháp du nhập từ thời thuộc địa, hay chỉ là buồng chuối, quầy dừa bình dị… tất cả hiện lên như tư liệu thị giác về đời sống Việt Nam.
Anh gọi đó là “chơi tranh giấy”. Người xem có thể gọi nó là “Pop Việt”, hay “Pop ký ức” đều được. Điều tiên quyết nhất vẫn là tinh thần: niềm vui xen lẫn sự giật mình, giúp người xem bất chợt bắt gặp ký ức và cả lịch sử tiêu dùng Việt Nam trong tranh.
Lê Quý Anh Hào, Lọ đựng đũa xưa. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Tìm niềm vui trong sáng tạo
Bén duyên với nghệ thuật, rồi từng bước giao lưu và triển lãm ở nhiều quốc gia, Lê Quý Anh Hào vẫn giữ cho mình một hành trình nghiêm túc, đủ để anh tìm được lý do rằng “vẽ tranh giấy cũng có cái lý của nó”. Sau khi mở rộng tinh thần Thủy mặc và thử nghiệm với “Pop ký ức”, anh nhìn nhận: triển lãm chỉ là một điểm dừng tạm, còn sáng tác mới là động lực cốt lõi. Niềm vui của anh nằm ở việc được thực hành, được chơi với chất liệu, được kể một câu chuyện bằng ngôn ngữ riêng của hội họa. Điều quan trọng không phải là kinh tế hay danh tiếng, mà trước hết là sự thỏa mãn khi một tác phẩm thành hình.
Trong mỗi dự án, anh đều bắt đầu từ một câu chuyện muốn kể, và dùng những vệt mực, mảng màu như một phương ngữ riêng để truyền tải. Anh đề cao tinh thần chăm chỉ và nghiêm túc trong sáng tạo. Như anh từng chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn:
“Khi tạo ra một tác phẩm tốt, tác phẩm đó sẽ tự đứng. Còn chưa tốt thì mình phải làm nhiều hơn, nhưng không có nghĩa là làm như một cái máy công nghiệp.”
Lê Quý Anh Hào, Slave Ship, vàng, bạc và sơn dầu trên vải canvas, 95 x 110 cm, 2023. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Lê Quý Anh Hào là vậy: hào sảng, thoải mái và thích vui, nhưng chưa bao giờ xem nhẹ sự nghiêm túc trong nghệ thuật. Với anh, sáng tác không phải đường đua thành tích mà là cách để trò chuyện với chính mình và với đời sống. Trong tương lai gần, anh mong muốn tiếp tục thể nghiệm, đặc biệt là “Thủy mặc trong sơn dầu”, một cách đi tiếp của tinh thần Thủy mặc trong chất liệu mới, để mỗi bức tranh lại mở thêm một khoảng lặng cho ký ức và những câu chuyện đời thường mà anh đã gom góp qua tuổi trẻ, và cả “tuổi sắp già” của mình.
Thay lời kết
Thử nghiệm nhiều hình thức, từ video art, sắp đặt đến ‘Pop Việt’, nhưng hội họa vẫn là nơi Lê Quý Anh Hào trân quý. Dù vẽ bằng cách nào, anh cũng kể lại được những tháng năm tuổi nhỏ, những món đồ kỷ niệm người thân trao tặng, và cả những ẩn ý về việc “nhìn rõ” nghệ thuật qua những chấm nổi đa chất liệu.
Với anh, điều quý nhất không phải danh xưng, mà là sự đồng cảm của người xem với tinh thần tác phẩm. Niềm vui giản dị nhất của anh chính là được ngồi vẽ, kể chuyện bằng tranh và sống hết mình với con đường đã chọn.
