Các họa sĩ, phần đông đến với hội họa bằng đam mê hoặc năng khiếu sớm bộc lộ. Riêng Nguyễn Thanh Bình, hành trình lại khởi đầu một cách tình cờ, như ông chia sẻ: “do nghề nó chọn mình, thì mình theo nó, vậy thôi”.
Nguyễn Thanh Bình, Tình mẹ, sơn dầu, 80 x 95 cm. Nguồn: Green Palm Gallery.
Vẽ thì mang theo triết lý gì?
“Năng khiếu là cái trời cho, ai theo học nghệ thuật, vẽ vời hay âm nhạc mà chẳng cần năng khiếu. Nhưng năng khiếu là một phần thôi, mình còn phải có sự nghiêm túc kiên trì, rồi phải có cái đầu biết suy nghĩ hẳn hoi nữa.”
Từng có lúc suýt bị đuổi khỏi trường Mỹ thuật vì “vẽ dở quá”, họa sĩ Nguyễn Thanh Bình đã phải đi qua không chỉ những năm tháng kháng chiến của đất nước, mà cả những cuộc “kháng chiến” với chính tuổi trẻ ngông nghênh của mình. Sinh năm 1954, năm Hiệp định Genève được ký kết, ông không có tuổi thơ gắn bó cọ vẽ, mà lớn lên ở Tiệp Khắc, về Việt Nam rồi lăn lộn qua nhiều nghề nghiệp “lông bông”. Nhờ sự động viên và chỉ dạy tận tình của các thầy cô, con đường học tập và rèn luyện của ông dần sáng rõ, để rồi cái nghề vẽ kiên nhẫn gắn kết với đời ông suốt từ đó đến nay.
Chân dung họa sĩ Nguyễn Thanh Bình. Nguồn: Bài viết Hoạ sĩ Nguyễn Thanh Bình: "Tranh vẽ ra thì phải có người mua", Báo An ninh Thủ đô.
Vào cuối những năm 80, khi còn làm việc cho một công ty nhà nước, ông vẫn miệt mài vẽ, thậm chí vẽ nhiều hơn cả bây giờ. Nỗ lực ấy đã được đền đáp bằng sự kiện lớn: năm 1988, ông cùng những người bạn đồng môn là Hoài Hương, Hoàng Tường và Nguyễn Trung Tín tổ chức một triển lãm nhóm đầu tiên tại Sài Gòn. Đề tài về Áo dài, dù ông không phải là người đầu tiên tạo ra, đã dành được sự chú ý, nhưng chính sự giản đơn và tĩnh lặng trong cách tiếp cận đã biến áo dài thành một dấu ấn cá nhân. Năm 1996, một gallery ở Hồng Kông tìm đến và mời ông triển lãm cá nhân đầu tiên ở nước ngoài. Từ cột mốc ấy, tên tuổi Nguyễn Thanh Bình dần khẳng định vị thế trên bản đồ mỹ thuật đương đại Việt Nam.
Không ai đếm xuể, người họa sĩ, tự nhận mình “không có năng khiếu”, đã vẽ bao nhiêu bức tranh về Áo dài. Con số ấy hẳn đã lên đến hàng nghìn. Nhưng với ông, sự lặp lại không phải là bế tắc, mà là một cách để mài giũa kỹ năng, tìm kiếm sự khác biệt trong từng tác phẩm, một triết lý “luyện tâm” của riêng mình.
Nguyễn Thanh Bình, Áo dài 3, sơn dầu trên canvas, 80 x 95cm. Nguồn: CThomas Gallery.
Ông thẳng thắn chia sẻ rằng, có những lúc ông cảm thấy rất chán nản với đề tài này, nhưng đó cũng là cách để ông triệt tiêu “cái tôi cá nhân”. Bởi ông hiểu, cái tôi sáng tạo là cần thiết để tạo nên sự khác biệt, nhưng cái tôi bản ngã lại đôi khi cần phải được gác lại. Ông duy trì được sự tỉnh táo, bền bỉ và một nguồn cảm xúc thật sự trong hàng nghìn bức tranh về Áo dài và Mẹ con, khiến chúng không hề trùng lặp mà vẫn giữ được sức hút riêng.
“Thiếu gì người cứ bảo mình vẽ hàng loạt. Thì đúng là vẽ hàng loạt thật. Thế nhưng mà hàng loạt đấy không có cái nào giống cái nào hết, thì cái đấy mới khó.”
Trong hội họa của Nguyễn Thanh Bình, người ta thấy một phong cách hiện thực lãng mạn rất đặc trưng. Cũng giống như danh họa Phan Hồng Hải của Trung Quốc nổi tiếng với những bức vẽ của Châu Tấn và phong cảnh Giang Nam, họa sĩ Nguyễn Thanh Bình đã sử dụng chất liệu sơn dầu, nhưng không phải để tạo nên những bức tranh thô ráp, mà ngược lại, ông dùng kỹ thuật phủ nhiều lớp màu mỏng để tạo nên độ trong suốt, chiều sâu và hiệu ứng ánh sáng như đang tan chảy. Tranh của ông có sự tương đồng với danh họa Tô Ngọc Vân của Việt Nam, người cũng sử dụng kỹ thuật tương tự để thể hiện vẻ đẹp mong manh của người phụ nữ. Tuy nhiên, nếu Tô Ngọc Vân thiên về sự e ấp, trữ tình thì Nguyễn Thanh Bình lại tìm thấy sự an nhiên.
Nguyễn Thanh Bình, Mẹ và con, tuyển tập postcard vẽ minh họa cho tản văn “Cảm ơn một khúc bình yên”(tác giả Võ Thu Hương). Nguồn: Bài viết Ấm áp đến tan chảy với những bức họa "Mẹ và con" của Nguyễn Thanh Bình, Báo Sài gòn giải phóng.
Đặt cạnh những họa sĩ cùng thời như Bùi Hữu Hùng, sự khác biệt trong phong cách của Nguyễn Thanh Bình càng tường tận hơn. Cả hai họa sĩ đều thuộc cùng thế hệ, đều chọn hình tượng về phụ nữ và đời sống làm chủ thể trung tâm, và đều đạt được thành công lớn. Có thể nhận ra một điểm rằng, nếu họa sĩ Bùi Hữu Hùng nổi tiếng với những bức sơn mài có kỹ thuật đa tầng, bề mặt được mài giũa tỉ mỉ để tạo hiệu ứng lấp lánh, vừa giàu tính trang trí vừa đậm chất biểu tượng, thì họa sĩ Nguyễn Thanh Bình lại chọn đi theo con đường sơn dầu, tối giản, lãng mạn, và lắng đọng. Dù thừa hưởng sự cô đọng của hội họa phương Đông và học hỏi kỹ thuật từ trường phái Lập thể phương Tây, ông đã tự định hình một phong cách riêng biệt, tạo nên một “thương hiệu” không thể trộn lẫn trong nền nghệ thuật nước nhà.
Nguyễn Thanh Bình, Ngẫu hứng về Bình hoa. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Tất cả đều là một khối thống nhất
Nếu chỉ nhìn vào tranh, ta dễ nghĩ họa sĩ Nguyễn Thanh Bình là người chỉ thuộc về hội họa. Nhưng nền tảng tư duy của ông được bồi đắp từ nhiều nguồn khác nhau. Ngay từ nhỏ, khi còn ở Tiệp, ông đã say mê không chỉ vẽ, mà còn học ngôn ngữ, cơ khí, âm nhạc, văn chương. Với ông, những lĩnh vực ấy không tách rời, mà gắn bó như các nhánh chảy trong cùng một con sông.
“Thực ra âm nhạc, hội họa và văn học là ba mặt của một khối. Con người khi giao tiếp với xã hội, với thế giới bên ngoài, đều thông qua ba giác quan ấy.”
Quan điểm này gợi nhớ đến thời kỳ Phục Hưng, giai đoạn khi nghệ thuật song hành cùng triết học và văn học, mở ra một kỷ nguyên vàng son của trí tuệ và sáng tạo. Raphael với bích họa Trường học Athens đã minh chứng rõ nét cho sự giao thoa ấy. Sự gắn kết hữu cơ giữa nghệ thuật, triết học và văn học khẳng định rằng nghệ thuật không tồn tại đơn lẻ mà luôn song hành cùng trí tuệ.
Raphael, Trường học Athens. Nguồn: Thư viện Học viện nhiếp ảnh.
Trở lại với bối cảnh Việt Nam, họa sĩ Nguyễn Thanh Bình cũng nhắc đến những nghệ sĩ như Văn Cao, Trịnh Công Sơn – những người có nền tảng tri thức rộng, để lại cho đời tác phẩm giàu sức sống. Với ông, chỉ khi nền tảng đủ vững, hội họa mới thực sự trở thành con đường hoàn thiện bản thân.
Vì lẽ thế, dù từng nhận nhiều danh hiệu, ông không cổ súy cho sự “đa tài” bề nổi. Điều ông nhấn mạnh là nền tảng: học văn chương hay hội họa đều cần sự nghiêm túc, sáng tạo, và nhất là không được rập khuôn – bởi rập khuôn là kẻ thù của sáng tạo. Từ quan niệm ấy, ông giữ cho mình một thái độ luôn học hỏi, không bao giờ bằng lòng với những gì đã có.
Triết lý “không bao giờ tự mãn” theo ông suốt quá trình sáng tác. Dù đã đi xa, ông vẫn coi mình là người đang học. Cũng nhờ vậy, tranh của ông luôn giữ được sức sống, không trở nên nhàm chán dù vẽ đi vẽ lại một đề tài:
“Người ta hay bảo tranh của tôi chỉ vẽ một đề tài, mà cả ngàn bức. Ấy vậy mà họ vẫn thấy thích. Điều này khiến tôi tin rằng: để như thế, tranh phải thật sự hấp dẫn. Hấp dẫn ở hai điểm: thứ nhất là kỹ thuật, thứ hai là cảm xúc. Hai điều ấy lúc nào cũng phải nâng cao thì tranh mới còn sức sống.”
Nguyễn Thanh Bình, Ngẫu hứng về Áo dài. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Nghệ thuật trong dòng chảy lịch sử và xã hội
Sinh ra và lớn lên trong những năm tháng chiến tranh, họa sĩ Nguyễn Thanh Bình sớm mang trong mình tinh thần của một thế hệ sẵn sàng dấn thân. Ông từng tình nguyện nhập ngũ, hành quân vào miền Nam với tâm thế háo hức, nhưng rồi hiện thực khốc liệt nơi chiến trường lại khác xa những điều được nghe và được dạy. Chính những vỡ lẽ ấy khiến ông nhận ra khoảng cách giữa lý tưởng và đời sống, để rồi dù trưởng thành trong bối cảnh thời chiến, Nguyễn Thanh Bình không lựa chọn con đường tranh cổ động tuyên truyền. Với ông, hội họa trở thành chốn lặng lẽ để suy ngẫm, để phản tỉnh, để tìm lại hình ảnh con người trong những khoảnh khắc bình dị nhất của đời thường.
Từ câu chuyện riêng, họa sĩ Nguyễn Thanh Bình mở rộng cái nhìn về vận mệnh chung của hội họa Việt Nam. Ông nhiều lần nhắc đến hai “đứt gãy” lớn của mỹ thuật nước nhà: 1954 và 1975. Hai cột mốc ấy, với chiến tranh và những biến động xã hội, đã khiến dòng chảy nghệ thuật bị ngắt quãng, thế hệ sau chưa kịp kế thừa thì đã phải bắt đầu lại từ đầu. Theo ông, một nền nghệ thuật muốn đi xa không thể chỉ dựa vào tài năng cá nhân, mà phải có tự do tư tưởng và một nền giáo dục vững chắc làm gốc rễ.
Cũng như các họa sĩ khắp nơi trên thế giới, họa sĩ Nguyễn Thanh Bình cũng luôn tâm niệm rằng nghệ thuật là sản phẩm của điều kiện kinh tế – xã hội, và đồng thời cũng có khả năng tác động ngược trở lại. Điều này có thể thấy rõ trong lịch sử nghệ thuật thế giới, nơi nhiều quốc gia giữ được sự liền mạch qua các thời đại. Chẳng hạn, Trung Quốc với truyền thống nghệ thuật lâu đời, nhờ sự liên tục ấy mà có được vị thế lớn trên bản đồ nghệ thuật quốc tế. Nhìn lại mình, họa sĩ Nguyễn Thanh Bình không bi quan nhưng cũng không tô hồng. Ông tin rằng hội họa Việt Nam vẫn đang phát triển, chỉ là chưa đủ mạnh để vươn xa.
“Giống cái cây mà thiếu phân, thiếu nắng, thì cây nó cũng phát triển thôi nhưng nó bé bé, còi còi. Muốn vực nó lên thì phải thay phân, cho tưới tắm cho tử tế.” Ẩn dụ ấy vừa bình dị, vừa cho thấy niềm tin của ông về việc nghệ thuật không bao giờ đứng riêng rẽ, mà phải bắt nguồn từ “đất” – tức là xã hội. “Cây đâu có lơ lửng ở dưới trời đâu, nó mọc từ đất lên chứ. Thì đất thế nào thì nó sẽ ra cây như thế.”
Nguyễn Thanh Bình, Ngẫu hứng về Những đứa trẻ. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Vì vậy, thay vì trông đợi vào một mốc thời gian cụ thể – 5 năm, 10 năm hay lâu hơn – ông tin rằng sự đổi thay của hội họa Việt Nam chỉ có thể đến khi toàn bộ đời sống xã hội, văn hóa, giáo dục thật sự được vun bồi. Con đường phía trước còn dài, nhưng không phải không có hy vọng.
Thay cho lời kết
Thẳng thắn và không phô trương, chính là hai điều có thể phác họa rõ nét về họa sĩ Nguyễn Thanh Bình. Ông đến với hội họa như người đi tìm chỗ nương thân, rồi bền bỉ biến nó thành hành trình luyện tâm, hiểu đời. Tranh của ông nhẹ nhàng nhưng mỗi nét cọ đều kết tinh từ những cảm xúc tinh tế, giàu tính nhân văn, cùng một kỹ thuật được mài giũa bằng sự kiên định với nghề.
Điều này cũng lý giải vì sao thành công của ông không chỉ nằm ở giá trị thị trường hay số lượng tranh đồ sộ, mà còn ở cách ông định nghĩa lại vai trò của nghệ thuật: không chỉ để ngắm nhìn, mà còn để sống, để tu dưỡng, để đối thoại với xã hội. Và trong hành trình ấy, ông vẫn lặng lẽ vẽ, lắng nghe, rồi để lại những suy tư cho mai sau.
