Hội An, một ngày nắng đẹp. Tiếng giấy nhám miết lên bề mặt tranh hòa cùng nhịp cọ chậm rãi, như tiếng thời gian trôi. Giữa căn phòng chất đầy khung gỗ và vật liệu, một nghệ sĩ giản dị, đôi mắt nhiều suy tư, bên cây guitar gỗ, lặng lẽ chiêm nghiệm và kể những câu chuyện về đời và về chính mình.
Không gian tại Studio của họa sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Khi nghệ thuật là hồi ức, là thân phận, là đời sống
Nếu có dịp trò chuyện với họa sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong, bạn sẽ cảm nhận ngay sự điềm tĩnh và khiêm nhường của một người đã dành hơn 20 năm gắn bó với sơn mài.
“Khi sáng tạo nghệ thuật, tôi luôn bắt đầu từ chính mình, từ cuộc sống, từ suy nghĩ. Việc truyền tải những gì mình suy tưởng ra tác phẩm luôn phụ thuộc vào từng thời điểm. Mỗi series tác phẩm là một lát cắt của đời sống tôi.”
Anh chia sẻ với chất giọng điềm đạm, ánh mắt chậm rãi tìm kiếm từ ngữ. Có lẽ vì thế mà hành trình nghệ thuật của anh giống như một cuốn nhật ký không viết bằng chữ, mà bằng lớp sơn mài, từng mảng màu và bề mặt chất liệu. Mỗi tác phẩm là một lần chiêm nghiệm về cuộc sống, nơi mỗi nét cọ và lớp sơn đắp lên đều mang theo ký ức, suy tư và cả những vết hằn của thời gian. Đó có thể là những nỗi niềm về thân phận con người, những họa tiết gợi nhớ đến tấm vải mẹ anh từng may áo thuở nhỏ, hay những cảm hứng trải dài cùng lịch sử nghệ thuật trên thế giới.
Hoàng Thanh Vĩnh Phong, các tác phẩm trong triển lãm Trăm năm hạnh phúc. Trưng bày tại MIPEC Long Biên, Hà Nội. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Anh chọn sơn mài là chất liệu gắn bó với mình, một người con đất Việt. Sơn mài – chất liệu truyền thống lâu đời của Việt Nam – vốn đòi hỏi sự kiên nhẫn gần như vô tận, nhưng cũng chính sự chậm rãi ấy lại trùng hợp với nhịp sống và cách anh đối diện với nghệ thuật. Dù trân trọng những kỹ thuật chuẩn mực của sơn mài, anh không đặt mình vào khuôn khổ tuân thủ tuyệt đối. Anh xem sơn mài trước hết là một phương tiện để truyền tải ý tưởng, thêm hơi thở cho những hình tượng anh đang muốn thể hiện.
Để làm được điều đó, anh vẫn nghiên cứu kỹ những ưu điểm và tính chất đặc thù của sơn mài. Nhưng khi sáng tác, những quy tắc khắt khe sẽ nhường chỗ cho ý tưởng và ý niệm sâu sắc hơn. Mỗi tác phẩm không thể hoàn thành trong một sớm một chiều, mà là một sự gắn bó kéo dài nhiều ngày, thậm chí nhiều tháng. Sự chậm rãi ấy cho người nghệ sĩ khoảng lặng để nhìn lại và suy ngẫm sâu hơn về câu chuyện đang kể.
Và đôi khi, những bất ngờ trong quá trình sáng tác lại trở thành món quà của chất liệu: một nét mài vô tình tạo ra một vết nứt nhỏ, một họa tiết có phần “lệch hơn so với ý định ban đầu” lại tạo nên kết cấu lạ. Những “tai nạn” ấy không phải thất bại, mà là điều kỳ diệu dành cho người nghệ sĩ tự tạo nên định nghĩa cho sự sáng tạo của mình.
“Tôi nghĩ nghệ thuật sống được là nhờ nó còn làm mình sợ, sợ thất bại,” anh cười, nửa đùa, nửa thật.
Với anh, thực hành nghệ thuật đương đại không phải là đích đến, mà là một hành trình – nơi thất bại là một phần bắt buộc, thử nghiệm là bản chất và thay đổi là điều tất yếu. Anh không tìm cách lặp lại chính mình, cũng không níu giữ những khuôn thước an toàn. Nếu hỏi Vĩnh Phong về định nghĩa “đương đại”, câu trả lời của anh luôn giản dị nhưng mở rộng vô cùng: “Đương đại là một hành trình mở.”
Hoàng Thanh Vĩnh Phong, Gia đình (Family), sơn mài, 80 x 60 cm. Nguồn: ArtX Contemporary, Thành phố Seattle, bang Washington.
Có hay không sự hòa quyện giữa hai điều cũ - mới?
Chính băn khoăn về sự hòa hợp giữa cái cũ và cái mới đã trở thành chất xúc tác, giữ cho dòng chảy nghệ thuật không ngừng tiến về phía trước.
“Cũ hay mới chỉ là cách ta nhìn. Điều quan trọng là mình có dám đi đến tận cùng cảm xúc cá nhân hay không. Khi chạm đến cái tận cùng đó, chất liệu nào cũng có thể nói được chuyện hôm nay.”
Với sơn mài – một chất liệu truyền thống – người ta thường mặc định nó phải gắn với những hình ảnh cổ điển. Nhưng với anh, điều này không hề mâu thuẫn với việc mang nội dung, ý niệm đương đại vào tác phẩm.
Anh không đặt trọng tâm ở hình thức hay kỹ thuật. Điều anh tìm là tinh thần bên trong tác phẩm – thứ năng lượng khiến nó chạm đến con người. Sự hòa quyện giữa cũ và mới trong các tác phẩm tranh và điêu khắc với nệm của nghệ sĩ Vĩnh Phong không phải là sự pha trộn đơn thuần, mà là một quá trình trao đổi, giằng co và rồi hòa giải. Sơn mài mang trong nó ký ức và độ sâu của thời gian; ý niệm đương đại lại thổi vào đó nhịp sống của hiện tại. Hai chiều thời gian này gặp nhau, đan xen, để tạo thành một không gian thị giác vừa quen vừa lạ.
Điều đáng chú ý là, dù phong cách hay cách thể hiện thay đổi theo từng giai đoạn, tư tưởng nghệ thuật của anh luôn nhất quán: bắt đầu từ chính đời sống, từ những trải nghiệm và suy nghĩ không vay mượn. Anh vẫn miệt mài tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi: tác phẩm nghệ thuật có thể nói lên điều gì mà ngôn ngữ thông thường chưa nói hết được ý?
Hoàng Thanh Vĩnh Phong, Ba chân dung nệm (Báo chí - Dream - Đen trắng). Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Cũng từ tư duy ấy, Vĩnh Phong có những góc nhìn đầy tâm huyết về vị trí của nghệ thuật đương đại Việt Nam. Anh tin rằng nghệ thuật Việt Nam có một sức mạnh lớn để vươn ra thế giới, với những câu chuyện rất riêng, rất đặc trưng của văn hóa Việt. Tuy nhiên, để làm được điều đó, cần phải có một "hệ sinh thái" nghệ thuật phát triển hơn, nơi các nghệ sĩ được khuyến khích thử nghiệm, được kết nối với công chúng và quốc tế. Anh hy vọng vào một tương lai mà nghệ thuật không còn bị bó hẹp trong những khuôn khổ cũ, mà trở thành một dòng chảy tự do, mạnh mẽ, mang tiếng nói Việt Nam đến công chúng yêu nghệ thuật khắp nơi.
“Chỉ khi mình thử, sai, và làm lại, mới có thể đến gần hơn điều mình muốn nói,” anh nói, như một lời tự nhắc nhở cho chính mình. Tầm nhìn ấy khiến anh luôn có những dự án mới, những ý tưởng mà ngay cả bản thân anh cũng chưa biết chắc sẽ dẫn đi đâu, nhưng chắc chắn sẽ đưa anh qua những vùng chưa từng đặt chân đến.
Từ niềm tin vào một hành trình mở ấy, suy cho cùng, câu chuyện về tương lai chỉ thật sự trọn vẹn khi ta quay lại những năm tháng đã rèn giũa nên người nghệ sĩ Hoàng Thanh Vĩnh Phong của hôm nay.
Một Vĩnh Phong kiên định với hành trình vẽ của mình
Sinh năm 1971 tại Quảng Trị, Hoàng Thanh Vĩnh Phong lớn lên trong một gia đình không có ai theo nghệ thuật. Anh đến với hội họa gần như là một quyết định tự thân, với một chút ấn tượng với những tấm vải mẹ may, những hôm ba cũng tự mày mò sửa chữa và trang trí lại nhà.
Sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Nghệ thuật Huế năm 1996 và vào phố cổ Hội An, bước vào một giai đoạn mà chính anh gọi là “tồn tại” hơn là “sáng tạo” – anh phải vẽ để kiếm sống, để trả tiền thuê nhà, chứ chưa thể toàn tâm cho những gì mình khao khát.
Triển lãm cá nhân đầu tiên “Không màu” vào năm 2006 đánh dấu bước khởi đầu của hành trình tìm kiếm bản ngã nghệ thuật. Nhưng phải đến hơn một thập kỷ sau, năm 2017, với triển lãm “Chân dung Nệm” tại The Factory Contemporary Arts Centre ở TP.HCM, Vĩnh Phong mới thực sự bước vào không gian nghệ thuật đương đại chuyên nghiệp. Ở đó, anh bắt đầu cho phép mình thử nghiệm mạnh mẽ hơn, rời xa những vùng an toàn, và đặt quyết tâm cho dự án “Một ngàn Chân dung Nệm” của đời mình.
Hoàng Thanh Vĩnh Phong, Chân dung nệm 35 (Hướng dương tàn) và Chân dung nệm 33 (Chân dung ba). Nguồn: Bài viết Triển lãm 'Chân dung nệm': Hành trình của êm ái và dằn vặt, Báo thể thao văn hóa.
Một trong những dấu ấn rõ nét của anh là ý tưởng “may áo” cho tranh – dùng “vải” của đời sống, của những ký ức cá nhân, để phủ lên bề mặt tác phẩm. Lớp “áo” ấy không chỉ tạo chiều sâu vật chất, mà còn chất chứa câu chuyện, cảm xúc. Nó vừa là bảo vệ, vừa là phơi bày; vừa che chắn, vừa hé lộ.
Suốt hành trình, nghệ sĩ Vĩnh Phong giữ một sự kiên định đặc biệt – không phải giữ nguyên một cách vẽ, mà kiên định với tinh thần khám phá. Anh không ngại bắt đầu lại, không ngại phá bỏ những gì từng làm tốt, miễn là nó mở ra một cánh cửa mới.
“Nghệ sĩ mà, lúc nào cũng muốn bước tiếp, thử thách bản thân để tạo ra những điều mới mẻ hơn, sâu sắc hơn. Hy vọng trong thời gian tới, tôi sẽ có cơ hội giới thiệu những sáng tác mới đó đến với công chúng yêu nghệ thuật.”
Chặng đường ấy, cùng những câu hỏi về sự hòa quyện giữa cũ – mới, sẽ dẫn chúng ta đến những lớp hình ảnh, ý niệm và không gian thị giác – nơi mà câu trả lời, có lẽ, nằm trong từng tác phẩm của anh. (Còn tiếp)
