Cái mẫu số chung của làm nghệ thuật vẫn là sự hòa quyện giữa nền tảng, căn cốt cá nhân, bản sắc dân tộc và lòng tôn trọng khác biệt. Với Đặng Xuân Hòa, một trong những họa sĩ tiên phong của mỹ thuật Việt Nam thời kỳ Đổi mới, mọi điều đều quy về sự đồng điệu, sự “hàng ngang” trong cách nhìn và làm nghề.
Buổi trò chuyện thân mật cùng họa sĩ Đặng Xuân Hòa tại tư gia. Nguồn: Artonis.
Đi tìm hình hài của mình
Trưởng thành trong bối cảnh thiếu thốn của thời bao cấp, hành trình sáng tạo của họa sĩ Đặng Xuân Hòa là minh chứng cho lòng kiên định, một cuộc đeo đuổi nghệ thuật không màng vật chất.
“Cả một hành trình dài từ những năm 80, khi mà sống được bằng tranh là điều không thể, nhưng tôi vẫn làm, vì tôi yêu mỹ thuật. Thấy mình phải theo đuổi, dù chẳng thể bán được một cái tranh nào. Có lúc bỏ lỡ chứ, vì bận đi kiếm cơm, nhưng không quên là mình vẫn phải sáng tác.”
Thời học ở Trường Mỹ thuật Việt Nam, ông được rèn luyện kỹ thuật theo lối Hiện thực, nhưng chính tinh thần tự tìm tòi đã giúp ông phát hiện “máu riêng” trong hội họa.
“Khi đã đủ lông đủ cánh rồi, mình bắt đầu nhìn lại mình để tìm cái riêng, cách nghĩ, cách nhìn của mình. Con đường nghệ thuật thì trừu tượng lắm, nhiều khi trong lúc làm việc hồn nhiên, không tính toán gì, nó tự hiện ra thôi.”
Đặng Xuân Hòa, Ngày mới, sơn dầu trên nền báo Nhân Dân. Nguồn: Soi Today.
Song song với việc theo đuổi hội họa, ông nhận vẽ minh họa báo, bìa sách, làm việc cật lực để nuôi gia đình. Ban ngày là những đơn hàng thương mại, đêm đến mới là thời gian ông thực sự vẽ cho chính mình, bất chấp thiếu điện hay vật liệu.
“Nhiều khi mất điện, vẫn thắp đèn dầu làm, thời ấy tranh minh họa cho báo chỉ in Typo đen trắng, cần nộp gấp để kịp in, vất vả lắm.”
Từ chân dung và sinh hoạt đời thường, ông dần chuyển sang khai thác tĩnh vật. Nhưng tranh tĩnh vật của ông không dừng lại ở việc mô tả hình dáng vật lý. Ông chọn góc nhìn đi ngược lại, lấy cảm xúc, sự đồng điệu của con người ẩn sau đồ vật, làm trung tâm.
“Nhiều người từng hỏi tôi: vẽ thế để làm gì? Tôi nói, tôi không vẽ cái tôi nhìn thấy, mà vẽ cái tôi cảm thấy. Cái tôi hướng tới là hình hài của con người ẩn sau những đồ vật ấy. Mọi người hay gọi là tĩnh vật, nhưng tranh của tôi không gọi vậy. Tôi vẽ ‘những đồ vật của con người’”
Thập niên 1990, cảm xúc trở thành trung tâm trong tranh ông. Bút pháp phóng khoáng, lớp sơn dày, gam màu nâu đỏ trầm khiến hình thể méo mó, bố cục rối rắm nhưng vẫn hài hòa, gợi chiều sâu nội tâm. Giới chuyên môn hay khen ông có “bản năng hội họa mạnh mẽ, bê phần đời thực vào tranh”. Giai đoạn này định hình phong cách Biểu hình Siêu thực đặc trưng, xuất phát từ chính cảm xúc thuần khiết.
Đặng Xuân Hòa, In the middle (Ở giữa), sơn dầu trên vải. Nguồn: Soi Today.
Sau những năm 1990 tới nay, khi cảm xúc biểu hiện đã đạt độ chín, ông bắt đầu đi sâu vào thế giới tối giản. Hình thể dần được lược bỏ, chỉ còn lại sự giản đơn của màu sắc và nhịp điệu. Ông thử nghiệm đa dạng chất liệu để vẽ, tìm kiếm một tinh thần đồng điệu với Henri Matisse vào những năm cuối đời cùng tác phẩm The Cut - Outs huyền thoại. Đó là một tinh thần cốt lõi: “giản dị không phải là nghèo nàn, mà là kết quả của sự làm chủ."
Xuyên suốt hành trình sáng tác, tinh thần nhất quán vẫn là sự “đào sâu” để tìm cái cốt lõi tâm tính con người. Nghệ thuật với ông là sự tiếp nối của đời sống thật, không “hoang đường”, không lý thuyết, mà chỉ đơn giản là sự quan sát và phản chiếu.
“Tôi không bịa ra cái gì trí tuệ quá, tôi chỉ quan sát các thứ xung quanh mình, rồi vẽ ấy mà.”
Gặp được những sự đồng điệu
Sinh năm 1959 tại Nam Định, tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Hà Nội năm 1983, Đặng Xuân Hòa nhanh chóng trở thành một gương mặt tiêu biểu của thế hệ Đổi mới. Cùng các họa sĩ Hồng Việt Dũng, Hà Trí Hiếu, Trần Lương và Phạm Quang Vinh, ông hình thành nhóm bạn thân thiết mà nhà lý luận Nguyễn Quân gọi đùa là “Bè lũ năm tên”, sau được nhà thơ Dương Tường dịch lại là The Gang of Five. Tên gọi nửa bông đùa, nhưng phản ánh đúng tinh thần tự do và phá cách của họa sĩ trẻ thời ấy.
“Hồi ấy, anh em từ hai trường Yết Kiêu với Mỹ thuật Công nghiệp, chơi với nhau vì cùng mê vẽ, khoe tranh cho nhau xem, thấy đủ tranh thì tự góp tiền thuê phòng treo lên, mời bạn bè đến xem. Chẳng ai nghĩ đến mua bán, chỉ đơn giản là muốn được vẽ và được chia sẻ.”
Hình chụp nhóm The Gang of Five. Nguồn: The Factory Contemporary Arts Centre.
Mỗi người một phong cách riêng, nhưng cùng chung sự đồng điệu trong khát vọng làm mới, cùng phát triển theo hàng ngang, không quá phân biệt trước - sau. Chính tinh thần ấy tạo nên sức bật cho một thế hệ họa sĩ Đổi mới: nền tảng vững, nhưng tư duy mở.
Không chỉ trong nước, Đặng Xuân Hòa còn có những chuyến đi ra nước ngoài, điển hình là việc tham gia chương trình “Nghệ thuật Đông Dương” do các họa sĩ Mỹ tổ chức. Ông nhớ lại sự ngạc nhiên của bạn bè quốc tế khi thấy các nghệ sĩ Việt Nam thời đó.
“Người Mỹ ngạc nhiên lắm, vì giữa khó khăn, bom đạn, đói khổ mà dân Việt Nam mình vẫn vẽ được, còn vẽ đẹp. Trò chuyện với nhau, họ mới hiểu là nghệ thuật Việt Nam có nền tảng vững, được đào tạo căn bản theo thẩm mỹ Pháp, nên chững chạc, bài bản. Họ quý lắm.”
Tại Boston, ông nhận thấy sinh viên Mỹ “tự do nên thường không chú trọng căn bản”, trong khi sinh viên Việt lại học kỹ, nghiêm túc. Sự lĩnh hội ấy giúp ông tin rằng nghệ thuật Việt đủ vị thế hàng ngang với thế giới.
“Chúng ta không hề kém họ, chỉ khác ở điều kiện xã hội và quan niệm sáng tạo mà thôi.”
Những trải nghiệm đó củng cố thêm niềm tin về sự đồng điệu giữa nghệ thuật Việt và quốc tế. Tác phẩm của ông hiện đã được sưu tập tại nhiều gallery, từng xuất hiện trong các phiên đấu giá lớn như Sotheby’s và Christie’s.
Đặng Xuân Hòa, Mặt trăng và mặt trời, sơn dầu trên vải, trưng bày tại Triển lãm tác phẩm mỹ thuật của các nghệ sĩ tiêu biểu châu Á tại Hà Nội – Việt Nam 2019. Nguồn: Blog Red Brick
Nghệ thuật là hàng ngang như thế
Suốt những năm theo nghề, quan niệm của ông luôn rõ ràng: nghệ sĩ phải sống bình thường để làm ra điều bất thường. Sáng tạo là quá trình tự vấn và lao động kiên định. Nếu thế hệ trước vẽ “vì Tổ quốc”, thì thế hệ ông vẽ “vì con người”, vì tự do biểu đạt và cái tôi nội tâm.
Ông cho rằng nghệ thuật không chia Bắc - Trung - Nam, mà dựa vào văn hóa và cảm nhận thẩm mỹ. Những ký ức tuổi thơ, Tết, tranh dân gian, mâm ngũ quả, chén trà, câu thơ, trở thành mạch nguồn cho cảm xúc sáng tác, tạo nên thứ đồng điệu dung dị mà sâu sắc.
Với vai trò Chủ tịch Hội đồng Mỹ thuật Việt Nam, ông đặc biệt quan tâm đến họa sĩ vùng xa, những người thiếu điều kiện vật chất và thông tin. Ông đi chấm giải, trò chuyện, góp ý để họ tự tin hơn, khuyến khích mọi thử nghiệm nhưng luôn nhắc nhở thế hệ trẻ khi thử sức với các loại hình mới như Installation hay Video Art cần soi kỹ mình, để không chỉ tạo sự mới lạ mà vẫn bảo đảm chất cá nhân trong tác phẩm.
“Cái khó nhất là giữ được bản lĩnh, cái chất và tâm hồn Việt để khi ra thế giới không bị xem là bắt chước.”
Đặng Xuân Hòa, Tĩnh vật. Nguồn Báo Công an Nhân dân.
Đặng Xuân Hòa, New Year's Cat, sơn màu gouache trên giấy dó, 38 x 52 cm, 2022. Nguồn: Luala Gallery.
Với ông, hàng ngang không chỉ là triết lý sáng tác, mà còn là cách sống, cùng nâng đỡ, cùng tiến về phía trước. Mỗi chuyến đi, mỗi lần gặp gỡ, đều là cơ hội để nuôi dưỡng đồng điệu và sẻ chia, để không ai bị bỏ lại phía sau trong hành trình nghệ thuật.
Đôi lời kết
Bốn thập niên miệt mài sáng tác đã chứng minh rằng tự phát hiện bản thân sau khi có kiến thức và sáng tác bằng cái hồn là chìa khóa để kiến tạo ngôn ngữ hội họa độc đáo. Đặng Xuân Hòa là người chọn cuộc sống bình thường để tìm ra những điều bất thường sâu lắng, đưa triết lý “vẽ cái cảm thấy” vào nét cọ bền bỉ, tạo nên dấu ấn riêng không thể trộn lẫn.
Ông luôn tôn trọng sự khác biệt và trân trọng tinh thần đồng điệu với những đồng nghiệp cùng chí hướng, duy trì một hàng ngang của nghệ sĩ Việt kiên định, lặng lẽ mà vẫn bền bỉ, đóng góp vào sự phát triển bền vững của mỹ thuật nước nhà.
