Nguyễn Trung Hiếu vào Sài Gòn, mang theo chương tiếp nối của một cuốn nhật ký tư duy kéo dài hơn năm năm mang tên Không ở lại. Trong không gian ấy, những hình hài trượt khỏi khuôn dạng quen thuộc: vừa kịp hiện ra đã tan vào nền đen, hình ảnh cứ như những cơn mộng hình nhân nhòe đi.
Họa sĩ Nguyễn Trung Hiếu bên cạnh những sáng tác tại Triển lãm Không ở lại. Nguồn: Artonis.
Nếu “hiện diện” và “tan biến” vốn mang bản chất phù du, thì không gian trong thực hành của Nguyễn Trung Hiếu lại hiện lên như một thực thể bền bỉ hơn cả. Không gian không còn là phông nền trung tính, mà trở thành nơi hình thể được sinh ra, bị thử thách rồi bị rút lại. Vậy điều gì có thể được giữ lại, khi chính nghệ sĩ đã gọi tên triển lãm của mình là Không ở lại?
Vẽ - mài - vẽ, đen ra trắng
Không ở lại tiếp nối hành trình sáng tác dài hơi của Nguyễn Trung Hiếu xoay quanh một mối quan tâm duy nhất: không gian. Triển lãm không tìm cách khẳng định hình ảnh hay cố định ý nghĩa, mà mở ra một trường cảm nhận nơi ánh sáng, chuyển động và bề mặt tương tác trong trạng thái lửng lơ. Ở đó, hình thể con người chỉ hiện ra như một khả năng mong manh, dễ tan biến.
PGS.TS Trang Thanh Hiền từng nhận định: “Chúng là ánh sáng được gợi ra từ bóng tối… là lưng hay eo, sự căng của bầu ngực hay độ gợi của những vết hằn.” Hình thể trong tranh Nguyễn Trung Hiếu không đứng yên để được nhận diện, mà tồn tại như một trạng thái đang chuyển dịch, luôn ở ranh giới giữa thấy và mất, như nhà nghiên cứu Ngô Kim Khôi từng cảm nhận.
Thực hành của anh được triển khai như một chuỗi thao tác lặp: vẽ - mài - vẽ. Hình ảnh không được “tạo ra” theo nghĩa thông thường, mà được làm hiện ra rồi xóa đi, trong một tiến trình liên tục giữa vật chất và tri giác. Ánh sáng không soi rọi để giải thích; nó hoạt động như một áp lực, quyết định xem một cơ thể có được phép hiện ra hay không, và trong bao lâu.
Không gian Nhà đỏ của Huyền Art House trưng bày thêm những sáng tác mới của Triển lãm. Nguồn: Artonis.
Tinh thần hiện thực huyền ảo thấm sâu trong cách Hiếu tiếp cận hình thể. Với anh, con người tự thân đã là một dạng không gian, nơi vật chất hòa trộn với ý thức. Vì thế, trong tranh, hình thể không bao giờ trọn vẹn. Không có đường viền rõ ràng để bám vào; cơ thể chỉ lộ ra qua những chỗ lõm rất nhẹ, những gờ nổi mơ hồ. Ở những tác phẩm như Phù điêu của người mẹ, cơ thể phụ nữ đã qua sinh nở không bị lý tưởng hóa. Những dấu vết của thời gian và sinh thành được giữ lại như một phần của hình thể. Vẻ đẹp trong tranh không đến từ sự hoàn mỹ, mà từ sự tự tin và chấp nhận thân thể mình. Ẩn sâu trong đó là cảm giác bất lực của chính người nghệ sĩ: bất lực trước mong muốn giữ lại hình hài, khi mọi hình ảnh đều có xu hướng tan đi ngay lúc vừa hiện ra.
Chất liệu giấy và chì than giữ vai trò quyết định cho tinh thần ấy. Những thao tác ép, chà, mài để lại trên bề mặt một dạng ký ức vật chất. Bên cạnh những chất liệu giấy thẩm mỹ thông thường, anh còn xử lý trên giấy Stonehenge, loại giấy khi dùng tay hoặc bông chà nhẹ sẽ tạo ra các bước chuyển sắc cực kỳ mịn và mượt. Cấu trúc giấy giữ lại những “điểm trắng” li ti không bị bám màu; khi cạo nhẹ, lớp than bề mặt mất đi, để lộ ra các sợi giấy trắng bên dưới một cách ngẫu nhiên, tạo hiệu ứng lung linh hoặc chiều sâu ba chiều mà các loại giấy quá trơn không thể làm được.
So với những nghệ sĩ cũng khai thác chì than và hình thể khỏa thân như Egon Schiele, Anyck Alvarez Kerloch hay Kamila Ossowska, Nguyễn Trung Hiếu không đi theo hướng biểu cảm cực đoan. Hình ảnh của anh luôn được giữ ở trạng thái lửng, nơi đen không hoàn toàn là đen, và trắng không bao giờ thực sự là trắng.
Tác phẩm Một buổi trưa (2022) và Tác phẩm Dòng nước (2023) từ trái qua phải. Chất liệu hỗ hợp trên giấy, kích thước 78 x 108 cm. Nguồn: Artonis.
Người theo đuổi sự hiện ra và biến mất
Để hiểu được sự tĩnh lặng và kiên trì trong Không ở lại, cần nhìn lại hành trình của Nguyễn Trung Hiếu. Sinh năm 1974 tại Hà Nội, tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Việt Nam năm 1996, Nguyễn Trung Hiếu từng có thời gian dài làm thiết kế và trình bày báo chí. Sự kỷ luật về bố cục và nhịp điệu đã hình thành nên một thực hành hội họa chậm rãi, kiệm lời nhưng bền bỉ.
Thay vì mở rộng đề tài, Hiếu chọn ở lại với một cảm giác duy nhất, đào sâu nó qua thời gian. Sự lặp lại trong các chuỗi tác phẩm không nhằm tạo khác biệt, mà như một phép thử xem trạng thái ấy có thể chịu được áp lực của thời gian hay không.
Tranh nude, miền sáng tác nhiều thách thức, trong thực hành của anh không hướng tới sự gợi dục, mà mở ra những “sự thật” trần trụi và nhân văn. Vẻ đẹp trong tranh đến từ sự tự tin của người làm mẫu, từ cách nghệ sĩ trân trọng những cơ thể đã trải qua sinh thành. Những vết lõm, bóng lưng hay sự bất lực của chính người vẽ hiện lên không bi lụy, không né tránh.
Anh thiết lập một vùng suy nghiệm, nơi trạng thái lấp lửng giữa hiện hữu và tan biến được kích hoạt. Rời khỏi không gian ấy, điều còn lại không phải là hình ảnh cụ thể, mà là cảm giác về chính sự hiện diện của bản thân trong thời gian đang trôi. Như chính họa sĩ từng chia sẻ: “Hiện thực huyền ảo là trạng thái mê hoặc tôi từ rất lâu… Có cái gì đó không thực hiện ra từ những điều rất thực.” Hội họa của anh không trả lời, không giải thích, mà đặt người xem vào cùng một tiến trình: nhìn thấy, nghi ngờ, rồi để mất.
Không gian trưng bày những tác phẩm tại Huyen Art House. Nguồn: Artonis.
Triển lãm giới thiệu gần 40 tác phẩm với bảng màu đen - trắng, thực hiện trên chất liệu tổng hợp được chắt lọc từ quá trình nghiên cứu và thực hành nghệ thuật nhiều năm của Nguyễn Trung Hiếu. Không ở lại diễn ra từ ngày 16/01/2026 đến hết 25/01/2026 tại Huyền Art House.
Với nhà phê bình Nguyễn Thanh Sơn, Không ở lại không phải là thiếu vắng, mà là cách hiện diện không chiếm chỗ: hiện ra rồi đi qua. Trong mạch suy nghĩ ấy, người họa sĩ sử dụng kỹ thuật ánh sáng và tạo hình chì than không để khẳng định hình ảnh, mà để giữ nó ở trạng thái mong manh, mờ ảo, tan loãng, một năng lực đáng được ghi nhận của hội họa Việt Nam đương đại.
