Trong lịch sử nghệ thuật hiện đại, có những phong trào không chỉ thay đổi cách họa sĩ vẽ, mà còn thay đổi cách con người nhìn thế giới. Chủ nghĩa Tân tạo hình (Neoplasticism) là một trong số đó. Ra đời giữa bối cảnh chiến tranh và khủng hoảng đầu thế kỷ XX, phong trào này không đơn thuần là một xu hướng thẩm mỹ, mà là nỗ lực tìm kiếm một trật tự mới – nơi nghệ thuật có thể vượt lên hỗn loạn để chạm tới những giá trị phổ quát và bền vững.
Trong chuỗi bài viết ba kỳ về Chủ nghĩa Tân tạo hình, chúng ta sẽ lần lượt đi qua: bối cảnh ra đời và hành trình chuyển hóa của Piet Mondrian, nền tảng triết học – ngôn ngữ của Tân tạo hình, và cuối cùng là hệ nguyên tắc tạo hình cũng như ảnh hưởng của nó trong thiết kế, kiến trúc.
Bối cảnh xã hội
Chủ nghĩa Tân tạo hình bắt nguồn từ ý tưởng của hoạ sĩ Hà Lan Piet Mondrian (1872 - 1944), ra đời vào khoảng năm 1917. Đây cũng là thời điểm đang diễn ra Thế chiến I, từ năm 1914 đến 1918. Nếu ai đó nghĩ điều này là vô tình thì hoàn toàn là một sai lầm.
Trên thực tế, chính sự tàn khốc của chiến tranh và khủng hoảng mà nó đem lại sau đó đã thúc đẩy Mondrian thành lập một phong trào mới. Ý định của ông khi hình thành phong trào mới của mình ra đời là để loại bỏ chủ nghĩa cá nhân, xây dựng đoàn kết xã hội trước tình hình biến động của thời cuộc. Ông tuyên bố rằng mục đích của Tân tạo hình là “thể hiện một cách tạo hình những gì tất cả mọi thứ có chung thay vì những gì làm chúng khác biệt”.
Mondrian bắt đầu tìm kiếm một trật tự mới, mang tính phổ quát, ổn định và “tinh khiết” hơn thay vì phản ánh hiện thực hỗn loạn do cuộc chiến mang tới. Vì vậy loại hình nghệ thuật mới này hướng tới hình học cơ bản, cân bằng tuyệt đối, như một “ngôn ngữ chung” vượt lên trên thế giới đầy biến động.
Theo van Doesburg, Elements of Painting (Yếu tố cơ bản của bức tranh), mực và bột màu, 22,5 × 14,5 cm, 1922. Nguồn: Viện sưu tập Nederland, Amsterdam, Hà Lan.
Tuy nhiên, Mondrian không một mình tạo dựng nên Tân tạo hình. Ông có sự đồng hành của Theo van Doesburg (1883 - 1931) – một nghệ sĩ, nhà văn, nhà thiết kế và nhà sản xuất người Hà Lan. Năm 1917, hai người nghệ sĩ này đã gặp nhau và cùng thành lập tạp chí “De Stijl” – một phong trào nghệ thuật xây dựng dựa trên những đặc điểm của Tân tạo hình.
“De Stijl” trong tiếng Hà Lan nghĩa là “phong cách”. Khi phát âm bằng tiếng Anh, nó đọc nghe giống phát âm của từ “distill”, nghĩa là chưng cất hoặc chắt lọc. Điều này vô tình phù hợp với triết lý của họ. Mondrian và Van Doesburg ngay từ ban đầu đã có ý định đưa tạp chí của mình ra mắt công chúng quốc tế. Vì vậy, bản tuyên ngôn của phong trào này đã được xuất bản bằng bốn thứ tiếng ngay khi vừa được ra mắt vào năm 1918. Tham vọng của hai nghệ sĩ này là tạo ra một phong cách toàn cầu có thể “làm hình thành một sự thống nhất quốc tế trong cuộc sống, nghệ thuật và văn hoá” – như một cách đứng lên mạnh mẽ sau chiến tranh.
Tiến trình phát triển của Tân tạo hình
Xuất phát điểm của Mondrian là họa sĩ theo đuổi trường phái Dã thú và trường phái Hoạ điểm, nổi bật với những bức tranh phong cảnh thiên nhiên Hà Lan. Cơ duyên cho bước ngoặt sự nghiệp của ông đến trong một lần ghé thăm studio của Picasso ở Paris vào năm 1912. Người nghệ sĩ kỳ cựu này là nguồn cảm hứng thôi thúc Mondrian đi sâu vào nghiên cứu các bức tranh lập thể của Picasso và người đồng nghiệp Braque, cùng bảng màu đất đặc trưng. Trong vòng hai năm, Tân tạo hình – một phong trào nghệ thuật hiện đại – đã được phát minh bởi người đứng đầu Mondrian.
Hành trình thay đổi trong nghệ thuật của Mondrian có thể ví như quá trình biến thái hoàn toàn của loài bướm – từ trứng, sâu, nhộng đến bướm trưởng thành. Và thật thú vị khi chuỗi bốn bức tranh về cái cây của ông cũng phản chiếu rõ rệt bốn giai đoạn ấy.
Piet Mondrian, Evening, Red Tree (Buổi tối, Cây đỏ), 1908. Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Den Haag, Hà Lan.
Giai đoạn đầu tiên – trứng – tương ứng với bức “Buổi tối, Cây đỏ” (Evening, Red tree –1908). Đây là thời điểm Mondrian còn “thai nghén” ngôn ngữ riêng, vẫn chịu ảnh hưởng của hội họa truyền thống, đặc biệt là tinh thần Lãng mạn Hà Lan thế kỷ XVII. Tuy vậy, trong bảng màu đỏ sẫm, xanh dương và đen đã thấp thoáng dấu hiệu chuyển động nội tại, cho thấy ông bắt đầu học hỏi từ Vincent van Gogh và chuẩn bị cho một sự biến đổi.
Piet Mondrian, The Grey Tree (Cây xám), 1912. Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Den Haag, Hà Lan.
Bước sang giai đoạn sâu bướm – giai đoạn phát triển mạnh mẽ và tích lũy – thể hiện ở “Cây xám” (The Grey Tree – 1912). Đây là lúc Mondrian tiếp thu có chọn lọc tinh thần của Pablo Picasso và Chủ nghĩa Lập thể. Hình ảnh cái cây bị giản lược, cấu trúc dần lộ ra, chiều sâu không gian gần như bị loại bỏ. Ông đang tích lũy ngôn ngữ tạo hình mới, dù vẫn chưa hoàn toàn thoát khỏi hình ảnh tự nhiên.
Piet Mondrian, Flowering Apple Tree (Cây táo nở hoa), 1912. Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Den Haag, Hà Lan.
Đến giai đoạn nhộng – nơi diễn ra sự tái cấu trúc triệt để bên trong – chính là “Cây táo đang ra hoa” (Flowering Apple Tree – 1912). Ở đây, Mondrian gần như phá bỏ hoàn toàn hình ảnh thực. Cái cây chỉ còn là những nhịp điệu đường nét, những cấu trúc dọc – ngang được tổ chức lại. Đây là khoảnh khắc chuyển hóa âm thầm nhưng quyết liệt, khi ông tiến rất gần tới Chủ nghĩa Tân tạo hình.
Piet Mondrian, Tableau No. 2 / Composition No. VII (Tableau số 2 / Bố cục số VII), 1913. Nguồn: Bảo tàng Solomon R. Guggenheim, New York, Hoa Kỳ.
Và cuối cùng là bướm trưởng thành – giai đoạn hoàn thiện và tự do – tương ứng với “Bảng số 2/Sáng tác số VII” (Tableau No.2/Composition No.VII – 1913). Lúc này, cái cây gần như tan biến hoàn toàn trong cấu trúc trừu tượng. Mondrian “nhổ rễ” nó khỏi thực tại, phân mảnh thành những mặt phẳng và giải phóng nó khỏi không gian tự nhiên. Màu vàng rực rỡ bao trùm, như một tuyên ngôn thị giác mới. Đây chính là khoảnh khắc ông thực sự “bay lên”, trở thành nghệ sĩ tiên phong của hiện đại, vượt khỏi mọi ràng buộc của hình ảnh truyền thống.
Từ những biến động của thời đại đến hành trình “lột xác” trong nghệ thuật của Mondrian, Tân tạo hình không phải là một sự xuất hiện đột ngột, mà là kết quả của quá trình tích lũy và chuyển hóa sâu sắc. Nhưng đằng sau những đường ngang – dọc tưởng chừng giản lược ấy là cả một hệ tư tưởng phức tạp, nơi nghệ thuật không còn chỉ là hình ảnh mà trở thành một phương tiện tiếp cận cái “tinh thần”. Ở kỳ tiếp theo, chúng ta sẽ đi sâu hơn vào nền tảng triết học và thuật ngữ của Tân tạo hình – nơi những khái niệm như “tạo hình mới” hay “tinh thần” được định nghĩa và tranh luận. Mời các bạn cùng đón xem!