Nhắc đến Bùi Tiến Tuấn, người ta thường nhớ ngay tới biệt danh “Tuấn Lụa”. Không chỉ vì anh gắn bó với chất liệu này suốt nhiều năm, mà bởi chính anh đã mang những nàng thơ thập niên 2000 và cả những “hình nhân” nơi phố thị phồn hoa “mơn” vào lụa, để cùng chúng đi qua những giao điểm rất riêng của Sài Gòn từ tuổi trẻ đến hôm nay.
Họa sĩ Bùi Tiến Tuấn tại xưởng vẽ. Nguồn: Artonis.
Nõn nà những “Nàng lụa” trong tranh
Không khó để hiểu vì sao công chúng nhớ đến anh qua những “nàng lụa”. Người nữ trong tranh Bùi Tiến Tuấn với giày cao gót, tất lưới, trang sức, mang dáng dấp kiêu kỳ, phóng khoáng và đầy tính đương đại, tạo nên những hình tượng rất hợp với Sài Thành xa hoa. Những cô nàng đỏng đảnh không được tạo ra từ người thật, mà là những “hình nhân của cái đẹp” giúp anh thoát khỏi ràng buộc của chân dung hay câu chuyện cá nhân. Nhờ vậy, mỗi bức tranh là một biến thể của cùng một cảm thức, nơi hình thể được co giãn, uốn cong để phục vụ nhịp điệu thị giác, giúp anh không bao giờ lặp lại chính mình.
Trong những không gian rất đời như quán billiard, tiệm làm móng hay phòng riêng, người nữ của Bùi Tiến Tuấn không khép nép, cũng không đóng vai đối tượng bị nhìn ngắm. Họ buông lơi một cách chủ động, tự tại tận hưởng thế giới của chính mình. Ánh mắt thường không hướng ra ngoài mà lơ đãng trôi vào hư không, để sự hiện diện của họ tự thân tạo nên một miền mộng mị, lửng lơ giữa thực và tưởng.
Tác phẩm Tuổi mộng mơ cùng nhiều sáng tác khác vào thời điểm được lưu giữ tại xưởng. Nguồn: Artonis.
Nhiều người từng đặt câu hỏi liệu cách vẽ người nữ như vậy có mang theo một thông điệp nữ quyền? Với Bùi Tiến Tuấn thì nữ tính hiện ra tự nhiên: mềm mại nhưng không yếu ớt, uyển chuyển mà không cần chứng minh. Chất liệu lụa cũng hợp rơ trở thành chất liệu đồng hành lý tưởng cho cách nhìn ấy. Anh xây dựng hình tượng ấy trên sự giao thoa mong manh giữa phù phiếm, mong manh và vĩnh cửu. Tinh thần Phù thế hội (Ukiyo-e), với cách nhìn đời sống như những khoảnh khắc phù du, thấm vào tranh anh nhẹ nhàng. Những “nàng lụa” vì thế gợi lên một “floating world” của thế kỷ 21, nơi cái đẹp được cảm nhận trong khoảnh khắc hiện tại, không mang theo gánh nặng đạo lý.
Làn da phụ nữ trên lụa nõn nà một cách tinh tế, rung lên những vi cảm, những chuyển động rất nhỏ mà các chất liệu khác khó diễn đạt. Tuy nhiên, anh không để hình thể tan chảy vào màu sắc bằng những lớp rửa mềm và tiết chế, mà đưa vào lụa những đường nét dứt khoát, sắc và có tính đồ họa cao, gợi nhớ đến cách Kitagawa Utamaro dùng đường viền để vừa định hình vừa gợi cảm.
Để làm được điều đó, anh không bó mình trong kỹ thuật cũ. Việc chủ động sử dụng màu khoáng phương Tây hay mực acrylic cho thấy một ý thức tái cấu trúc chất liệu. Lụa dưới vệt cọ của anh không còn là bề mặt thụ động, mà trở thành không gian có thể kiểm soát theo ý đồ tạo hình. Chính sự chủ động này giúp tranh anh giữ được độ “lì” của màu, đồng thời vẫn bảo toàn cảm giác bồng bềnh vốn có của lụa.
Ít ai biết rằng, thuở mới ra trường, Bùi Tiến Tuấn từng dè dặt với đề tài nude và thiếu nữ vì sợ lặp lại một chủ đề đã quá quen thuộc trong lịch sử mỹ thuật. Nhưng rồi, đời sống gia đình với vợ và hai con gái, cùng sự đón nhận của công chúng, đã mở ra cho anh một lối đi khác. Thay vì né tránh, anh tìm được một “ngách” để tiếp cận đề tài này. Sự vắng mặt của nam giới trong tranh lụa của anh vì thế không phải là thiếu hụt, mà là một lựa chọn có ý thức. Phụ nữ trở thành chủ thể trung tâm, qua đó người xem có thể đọc được diện mạo xã hội, nhịp sống thị dân và cả cốt cách của chính người nghệ sĩ.
“Thông qua hình tượng phụ nữ, tôi muốn khắc họa hơi thở của thời đại và cách những vấn đề đương thời xoay chuyển thế giới quan của một nghệ sĩ."
Tác phẩm Hỏi Trăng Bao Tuổi (2022), thuộc triển lãm Lụa 2022, chất liệu mực acrylic và màu nước trên lụa, 48 x 50 cm. Nguồn: Hanoi Studio Gallery.
Không chỉ dừng ở hình ảnh người nữ trong những trang phục thời thượng lấy cảm hứng từ tủ váy áo của vợ, Bùi Tiến Tuấn còn đi sâu vào những khoảnh khắc riêng tư qua loạt tranh Nguyệt Sáng Gương Trong. Đây không phải là một thử nghiệm ngắn hạn, mà là kết quả của quá trình chuẩn bị kéo dài nhiều năm. Việc trình làng hơn 40 tác phẩm cùng artbook cho thấy đây là một dự án có cấu trúc tư tưởng rõ ràng, đánh dấu sự chín muồi trong cách anh tiếp cận nude trên lụa.
Khỏa thân ở đây không còn là vùng cấm, mà là một lựa chọn thẩm mỹ có ý thức của người đã làm chủ chất liệu và hình tượng. Những người phụ nữ tự do với cơ thể không cần phủ váy áo vẫn không tách rời đời sống đô thị, mà ngược lại, phản chiếu sâu sắc nhịp sống thị thành. Hành động trút bỏ lớp áo được hiểu như một thao tác gỡ bỏ phù hoa, đưa đời sống hiện đại vào một không gian mộng mị và suy tư hơn.
Mượn hình ảnh giàu tính ước lệ trong văn chương cổ, Bùi Tiến Tuấn không tìm về hoài niệm. “Nguyệt” là ánh sáng, “Gương” là phản chiếu; hai yếu tố cùng tồn tại trong một vẻ đẹp vừa phơi bày vừa bí ẩn. Việc triển lãm này vượt qua được những rào cản kiểm duyệt khắt khe để đến với công chúng cho thấy sự công nhận về tính duy mỹ, không dung tục trong nghệ thuật của anh.
Nhà phê bình Cường Quách từng ví việc thưởng thức tranh Bùi Tiến Tuấn như nhấp những ngụm vang, nơi vị chát, chua, ngọt lan dần và bừng lên một cảm giác khoan khoái nhẹ. Nhưng vượt lên trên cảm giác thưởng ngoạn ấy là một câu hỏi lớn hơn: vì sao cùng là lụa, cùng là hình tượng người nữ, tranh của anh lại tạo được một diện mạo khác biệt, mang đầy cái độc đáo trong tư duy về hình tượng, kỹ thuật và ngôn ngữ tạo hình của riêng anh?
Tác phẩm Nguyệt sáng gương trong 2, thuộc triển lãm Nguyệt Sáng Gương Trong (2021). Nguồn: Hanoi Grapevine
Dời sự “ước lệ” sang kịp chốn phồn hoa
Sau thời kỳ Đông Dương, tranh lụa Việt Nam từng rơi vào lối mòn của sự ủy mị, quen kể những câu chuyện miền núi, nông thôn hay thiếu nữ áo dài mờ ảo. Lụa dường như khó gánh được nhịp sống gấp gáp và phức tạp của đô thị. Thuộc thế hệ hậu Đổi mới, Bùi Tiến Tuấn không còn mang nặng ảnh hưởng của những khuôn mẫu cũ. Anh chọn lụa để đi thẳng vào đời sống Sài Gòn, một bối cảnh từng bị xem là xa lạ với chất liệu này.
Nếu người nữ trong tranh Nguyễn Phan Chánh hay Mai Trung Thứ mang vẻ đẹp khuôn thước và gam màu trầm, thì Bùi Tiến Tuấn dứt khoát cắt đứt sợi dây với vẻ đẹp lý tưởng quá vãng. Phụ nữ của anh sống trong một thế giới tự do hơn, nhiều sắc màu hơn, nơi thời trang, tiêu dùng và nhịp sống đô thị cùng hiện diện. Kỹ thuật vẽ cũng vì thế thay đổi: anh chồng lớp, kiểm soát mảng miếng, nhấn mạnh hình hơn là tả chất, nhưng vẫn giữ được độ “lì” và sang của lụa.
Cách làm phẳng không gian, tập trung vào những khoảnh khắc hưởng lạc của thị dân mang tinh thần Phù thế hội được anh tiếp thu rồi bản địa hóa thành câu chuyện rất Sài Gòn. Cùng chọn đề tài mỹ nhân hiện đại dựa trên nền tảng Á Đông, họa sĩ Ikenaga Yasunari lại đặt những nàng thơ trong một thế giới khép kín, mang tính nghi lễ và trang trí, thì những cô gái của Bùi Tiến Tuấn bước thẳng ra đời sống, với sự tự do và phóng khoáng của đô thị Việt Nam.
Tác phẩm trong loạt Cơ thủ, thuộc triển lãm Một Hành trình (2025). Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ
Đặt cạnh những hướng đi khác của tranh lụa đương thời, như Vũ Đình Tuấn đi sâu vào thế giới nội tâm và tâm linh qua hướng Biểu hiện và Siêu thực, sự lựa chọn của Bùi Tiến Tuấn càng cho thấy rõ cá tính. Anh tiết chế màu sắc, nhấn vào đường nét và nhịp điệu hình thể, tạo cảm giác mềm mại, bay bổng nhưng không tách rời đời sống. Người nữ trong tranh anh vì thế “không còn tồn tại trong không gian khép kín của xưởng vẽ, mà đã bước ra giữa phồn hoa, cám dỗ và nhịp sống tiêu dùng của đô thị hiện đại”, như Dịch giả Hà Vũ Trọng từng nhận xét.
Vì vậy, gọi Bùi Tiến Tuấn là người cách tân tranh lụa không phải là lời khen cảm tính, mà là sự ghi nhận cho một quá trình định hình lại giá trị thẩm mỹ của lụa trong bối cảnh mới. Tuy nhiên, như nhà văn Lê Văn Đồng từng lưu ý, nếu chỉ dừng ở danh xưng “Tuấn Lụa”, người yêu tranh sẽ dễ bỏ sót một hành trình rộng hơn: hành trình của một “thị dân toàn thời gian”, cứ đau đáu hoài chốn đô thị. Và đó cũng là cánh cửa mở ra cho những chuyển biến tiếp theo, nơi tranh lụa chỉ còn là một phần trong câu chuyện dài hơn của Bùi Tiến Tuấn. (Còn tiếp)
