Trong buổi trò chuyện tại Schiller Club, Nhà nghiên cứu mỹ thuật - Nhà báo Lý Chờ đã mở ra những góc nhìn về “giới tính” trong hội họa Việt Nam, từ người vẽ đến nhân vật trong tranh, đồng thời bàn về tám bức được công nhận là Bảo vật quốc gia (BVQG) cùng mười tác phẩm có giá cao nhất thị trường, để thấy hội họa Việt Nam luôn ẩn giấu nhiều điều ly kỳ và thú vị.
Diễn giả Lý Đợi cùng Host Phùng Thanh Hà tại không gian buổi trò chuyện tại Schiller Sài Gòn Club. Nguồn: FanPage Schiller Sài Gòn Club.
Bàn về tài chính và các nhân vật chính
Để được công nhận là BVQG, sản phẩm phải hội đủ giá trị tư tưởng, nhân văn và thẩm mỹ, tiêu biểu cho một thời đại. Từ khi Trường Mỹ thuật Đông Dương ra đời (1924 - 1925), hình tượng người nữ đã trở thành trung tâm sáng tác. Trong tám BVQG, hơn nửa số nhân vật là phụ nữ, từ Vườn xuân Trung Nam Bắc của Nguyễn Gia Trí, Em Thúy của Trần Văn Cẩn, đến Hai thiếu nữ và em bé của Tô Ngọc Vân, họ vừa là đối tượng thẩm mỹ, vừa là biểu tượng của sự an yên giữa biến lịch sử.
Ngược lại, những tác phẩm thiếu vắng bóng bẩy nữ giới như Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ (Nguyễn Sáng) hay Bác Hồ ở chiến khu Việt Bắc (Dương Bích Liên) lại phản chiếu tinh thần chiến đấu và lý tưởng thời đại. Đặc biệt, Dương Bích Liên đã phát triển quy luật khi vẽ lãnh tụ ở quy tắc nhỏ, hòa vào cảnh vật, một số lựa chọn nhân bản độc đáo được tìm thấy trong nghệ thuật tuyên truyền giai đoạn ấy.
Nguyễn Gia Trí, Vườn xuân Trung Nam Bắc, sơn mài, 540 x 200 cm. Nguồn: Tạp chí Mỹ thuật.
Tranh “vì Mặt trận” thường lấy nam giới làm trung tâm, trong khi những bức “vì hội họa” lại hướng về nữ giới. Vườn Xuân Trung Nam Bắc (Nguyễn Gia Trí) với hai mươi thiếu nữ, không có đàn ông, là minh chứng cho tinh thần thuần mỹ ấy. Sự đối lập này phản ánh hai thái cực của hội họa Việt: giữa lý tưởng tập thể và cảm xúc cá nhân, giữa tiếng súng và ước mơ bình yên.
Bên cạnh đó, dễ nhận thấy sự thiên vị dành cho chất liệu sơn mài trong các BVQG. Sự lấn át này khiến người ta nhớ đến Nguyễn Phan Chánh, người kiên định với tranh lụa. Không hào nhoáng, không tuyên ngôn, ông chọn con đường riêng: miêu tả vẻ đẹp tĩnh lặng của đời sống, của nữ tính dịu dàng. Dù từng bị xem là “lép vế” so với sơn mài và sơn dầu, tranh lụa Nguyễn Phan Chánh lại chính là mảnh ghép tinh tế mà mỹ thuật Việt hiện đại còn thiếu. Đã đến lúc, tranh lụa và người họa sĩ trầm lặng ấy xứng đáng được nhìn nhận công bằng hơn.
Nguyễn Phan Chánh, Những cô thợ may, tranh lụa, 65,5 x 88 cm. Nguồn: Bài viết Phụ nữ trong tranh Nguyễn Phan Chánh gần 100 năm trước, An Nam Gallery.
Và còn đó câu hỏi “vì sao tám bức ấy được chọn làm BVQG?”, vẫn gợi nhiều nghĩ suy. Các tiêu chí chính thức chỉ là phần nổi; phần sâu hơn nằm ở cách mỗi bức tranh kể câu chuyện của mình trong bối cảnh đất nước chia cắt, chiến tranh và khát vọng tái thiết. Mỗi hình tượng, mỗi nét vẽ đều là mảnh ký ức, là phần lịch sử chưa bao giờ được nhìn trọn vẹn.
Phái nữ hiện diện trong tranh
Khi nhìn lại 18 bức tranh được nhắc đến, ta thấy người phụ nữ hiện diện dày đặc, ở cả hai cực: biểu tượng của cái đẹp và nhân chứng của đời thường. Với người Á Đông, bốn chủ đề quen thuộc trong mỹ thuật là “chim, hoa, cá, gái”, và hình tượng “người nữ - gái” chiếm vị trí đặc biệt trong hội họa hiện đại Việt Nam.
Sự phổ biến này không chỉ phản ánh thẩm mỹ, mà còn là cách các hoạ sĩ lưu giữ cảm xúc về quê hương, về mái ấm và ký ức. Bởi thế, người nữ trong tranh không chỉ là đối tượng được chiêm ngưỡng, mà còn là trung tâm của ký ức và cảm xúc tập thể. Nếu nhìn từ góc độ này, địa vị người nữ hầu như chưa bao giờ bị yếu thế trước hình ảnh nam giới. Ngược lại, họ được nhìn bằng sự trân trọng và nâng niu, như biểu tượng của cái đẹp, của đời sống, và của chính tâm hồn Việt.
Tô Ngọc Vân, Hai thiếu nữa và em bé, sơn dầu, 102 x 71,8 cm. Nguồn: Bài viết Tranh bảo vật quốc gia về phụ nữ Hà Nội xưa của Tô Ngọc Vân, VN Express.
Sự ưu trội của hình tượng người nữ còn được khẳng định trên thị trường nghệ thuật khi 10 bức tranh đắt giá nhất Việt Nam đều lấy phụ nữ làm chủ thể áp đảo. Các tác phẩm như Chân dung cô Phượng (Mai Trung Thứ) hay Thiếu nữ trong vườn (Nguyễn Gia Trí) đều mang giá trị triệu đô. Điều này khẳng định người nữ trong tranh vừa là biểu tượng thẩm mỹ có giá trị tinh thần, vừa là "chủ đạo" của giá trị thương mại.
Những thứ bảo vật, một vài suy tư
Diễn giả Lý Đạt cũng hé lộ những câu chuyện hậu trường thú vị, thậm chí chí hài hước và sống động về "chủ nghĩa lý lịch" trong giới nghệ thuật. Tài năng, cuộc gọi vẫn có cách vượt qua những kiến trúc lịch trình nhanh chóng. Điển hình là trường hợp của Nguyễn Gia Trí, một nhân vật từng tham gia Việt Nam Quốc dân Đảng, vẫn được công nhận danh hiệu và tên đường, dù gia đình ông giữ thái độ tự nhiên, không tham dự các buổi tuyên dương, có thể tạo nền nếp cá nhân đặc biệt với tuyên truyền chính thống.
Lê Phổ, Gia đình trong vườn, chủ sở hữu bức ảnh của Sotheby's Hong Kong. Nguồn: Bài viết Tranh Lê Phổ bán giá 2,37 triệu USD, VN Express.
Sự việc kỳ lạ của lịch sử vẫn có thể xảy ra qua những trường hợp "chưa chết có tên" như Nguyễn Tư Nghiêm, bởi vì nhiều người đã tưởng tượng "Nghiêm Liên Sáng Phái" qua đời cùng niên đại 80. Hay như Bác bức đã ở Hồ chiến khu Việt Bắc của Dương Bích Liên, từng bị hội tụ quá nhỏ và chỉ có hai chân, lại thắng phiếu Hội đồng áp đảo. Đây là như định mệnh lựa chọn một tác phẩm không đẹp về mặt thị giác nhưng lại mang ý nghĩa đầu tiên về tinh thần dân tộc.
Tuy nhiên, niềm tự hào về những kỷ vật này lại đi kèm với một nỗi lo lắng hiện hữu: Tình trạng hư hỏng nặng của các tác phẩm. Nhiều BVQG, đặc biệt là những bức tranh sơn mài hoặc những bức được làm phó bản, đang đứng bờ vực của sự hư hỏng. Nếu các họa sĩ bậc thầy Indonesia từ năm 1710 đã vẽ được những bức sơn dầu hoành tráng với độ bền vật lý kinh ngạc, thì điều gì đang xảy ra với công tác bảo quản và phục chế của nước ta?
Dương Bích Liên, Bác Hồ ở Chiến khu Việt Bắc, sơn mài. Nguồn: Bài viết Tiếp nối nguồn sáng tạo về Bác, Tạp chí Mỹ thuật.
Phải chăng, khan hiếm vật liệu thời chiến hay việc làm "thợ" không chuyên nghiệp thực hiện theo kiểu "làm hàng" đã ảnh hưởng đến chất lượng vật lý ban đầu của các sản phẩm vô giá này? Chúng ta đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng đang tồn tại, khi ngay cả những BVQG được bỏ phiếu cao nhất cũng đang dần dần "hư hỏng kinh khủng," thậm chí chí chỉ còn là phó bản hay tranh luận nghi ngờ là tranh giả do thất lạc trong quá trình di chuyển kho thời gian chiến tranh?
Sự xuống cấp của vật chất đặt ra câu hỏi lớn về trách nhiệm của hậu thế đối với những sản phẩm tinh thần quý giá này. Vì suy cho cùng, giữ được một tác phẩm không chỉ là bảo quản lớp sơn, mà là một phần giữ ký ức tập thể của hàng triệu người Việt Nam.
