Phái sinh không còn là khái niệm xa lạ trong nghệ thuật thế giới, nhưng ở Việt Nam, nó vẫn gợi nhiều tranh luận: đâu là sáng tạo, đâu là vay mượn, và đâu là ranh giới của quyền tác giả.
Ngày 27.09.2025, tại trường tiểu học Việt Nam Tinh Hoa, buổi tọa đàm “Phái sinh trong nghệ thuật đương đại Việt” cùng họa sĩ Phan Tú Trân đã mở ra một không gian trao đổi về những vấn đề ấy. Chương trình do chị Thu Hiền, nhà sáng lập Legacy Brand, dẫn dắt, với sự tham gia của nhiều khách mời đến từ giới mỹ học, luật và nghệ thuật.
Các nhân vật lần lượt Luật sư Nguyễn Phương Ngân, Tiến sĩ Hoàng Phong Tuấn, Họa sĩ Phan Tú Trân, Chị Nguyễn Phương Thanh (Thanhtao Founder) và chị Lê Thu Hiền (Legacy Brand Founder). Nguồn: Facebook cá nhân họa sĩ.
Những góc nhìn Mỹ học
“Dùng tác phẩm trước làm chất liệu, nghĩa là lấy một hình ảnh, một kết cấu, một màu sắc, vân vân, và tạo thành một tác phẩm mới, thì gọi là phái sinh.”
Chia sẻ mở đầu của TS. Hoàng Phong Tuấn đặt nền cho cuộc trò chuyện. Ông gợi nhắc tới Truyện Kiều, phim Bố Già, hay những thử nghiệm kinh điển của Duchamp và Mai Trung Thứ. Tất cả cho thấy: tác phẩm phái sinh không đứng riêng lẻ, mà luôn đối thoại với cái đã có trước đó.
“Như Gadamer từng nói, cải biên chính là một cuộc chơi nghệ thuật. Đó là một lời mời gọi khán giả tham gia, để họ vừa trả lời câu hỏi của tác phẩm gốc, vừa tiếp tục đặt thêm những câu hỏi mới.”
Mai Trung Thứ, Monalisa Việt, 1961 và 1974. Nguồn: Bài viết Phái sinh trong nghệ thuật, Annam Gallery.
Ông lấy ví dụ về nàng Mona Lisa của Leonardo da Vinci, vốn là biểu tượng về hình tượng nữ giới trong nghệ thuật châu Âu. Khi Duchamp thêm bộ râu vào bức tranh, tác phẩm không còn là sự trêu chọc đơn thuần, mà mở ra vấn đề: liệu giới tính có phải ranh giới bất khả xâm phạm trong biểu tượng nghệ thuật? Chính chuỗi câu hỏi, đáp và phản biện như thế làm nên giá trị của nghệ thuật phái sinh.
Ông kết lại: “Chất lượng thẩm mỹ của tác phẩm phái sinh nằm ở mức độ và ý thức đối thoại. Nó chỉ có giá trị khi cuộc đối thoại ấy thật sự cần thiết, chứ không phải là thao tác minh họa.” Dù vậy, giá trị ấy vẫn cần công chúng, giới phê bình, bối cảnh văn hóa và cả pháp luật cùng thẩm định.
Phái sinh và tác quyền
Từ mỹ học, câu chuyện sớm chạm tới một vấn đề thực tế: tác quyền. Luật sư Nguyễn Phương Ngân, với nhiều năm kinh nghiệm, đã đưa ra góc nhìn của mình về câu hỏi: liệu pháp luật hiện nay có đủ bảo vệ nghệ sĩ phái sinh, đặc biệt khi tác phẩm được thương mại hoá?
Khoảnh khắc Luật sư Nguyễn Phương Ngân chia sẻ trong buổi tọa đàm. Nguồn: Facebook cá nhân họa sĩ.
“Luật hiện hành,” chị chia sẻ, “vẫn xoay quanh tiêu chí ‘cái mới’. Nhưng thế nào là mới? Thế nào là không còn thuộc phạm vi tác phẩm gốc? Đây là câu hỏi chưa có câu trả lời rõ ràng.”
Theo chị, nhiều nghệ sĩ thường mải miết sáng tác mà ít quan tâm đến bảo hộ. Nhưng khi tác phẩm phái sinh được đưa vào sản phẩm văn hoá, từ triển lãm đến các ấn phẩm lưu niệm, câu chuyện tác quyền càng trở nên nhạy cảm. Việc một nhân vật quen thuộc như Doraemon bước vào hội họa rồi tiếp tục hiện diện trên túi tote, postcard hay các sản phẩm khác cho thấy ranh giới giữa sáng tạo, phái sinh và định kiến “sao chép” vẫn rất mong manh nếu thiếu khung pháp lý rõ ràng.
Chị cũng mong cộng đồng nghệ thuật góp tiếng nói để Nhà nước điều chỉnh luật. Chỉ khi có chuẩn mực rõ ràng, phái sinh mới tránh được lằn ranh mong manh với sao chép. Quan điểm này được chị Thu Hiền đồng tình, bởi theo chị, một nền nghệ thuật bền vững luôn cần khung pháp lý minh bạch.
Khu trưng bày các tác phẩm của Phan Tú Trân. Nguồn: Facebook cá nhân họa sĩ.
Ở góc nhìn của nhà tổ chức, chị Nguyễn Phương Thanh, người sáng lập cộng đồng nghệ thuật Thanhtao, cũng nhấn mạnh rằng triển lãm không nên chỉ dừng lại ở một sự kiện vài tuần, mà cần nằm trong một chiến lược dài hạn, gắn với việc lan toả tác phẩm, phân phối sản phẩm và đồng hành cùng nghệ sĩ. Nhưng để đi đường dài, nghệ sĩ và các nhà tổ chức đều cần sự bảo vệ: từ pháp luật, từ truyền thông, và từ chính cộng đồng nghệ thuật.
“Chuyên nghiệp,” chị Thanh chia sẻ, “không phải là làm nhiều, nhanh và hoành tráng. Chuyên nghiệp là đi chậm, chắc, và có chiến lược.”
Từ nàng Dora đến Bách quỷ dạ hành
Với vai trò là nghệ sĩ thực hành, Phan Tú Trân đã mang đến góc nhìn về một sự tiếp cận phái sinh vừa mang tính kế thừa, vừa muốn thể nghiệm được tinh thần “cải biên hội họa” một cách hiện đại hơn.
Phan Tú Trân, Deus Ex Machina, sơn mài, 90 x 140 cm, 2025. Nguồn: Artonis.
Với Trân, phái sinh không chỉ là thao tác thẩm mỹ. Đó là cách cô đặt câu hỏi với chính những nhân vật mà cô yêu thích nhất trong cả văn hóa Nhật Bản và Việt Nam. Doraemon, nhân vật gắn liền tuổi thơ, bước vào tranh Trân với những hình hài lạ lẫm: nàng Mona-Dora, Dora bên hoa Huệ, hay các nàng Dora trong Bữa tiệc tối cuối cùng. Khi được hỏi vì sao lại chọn con đường không mấy dễ dàng này, Trân chỉ cười và nói:
“Em tự hỏi, tại sao mình không thử? Các họa sĩ phương Tây và Đông Dương đã có thành tựu với phái sinh và được công nhận. Vậy vì sao mình không tạo thêm góc nhìn cho tác phẩm vốn dĩ đã quá quen thuộc?”
Câu trả lời của cô nằm trong những tác phẩm, nhưng cũng hiện rõ ở cách cô quan niệm về nghề. Với Trân, niềm vui lớn nhất không chỉ là giải thưởng quốc tế. Quan trọng hơn, đó là mở ra một con đường cho nghệ sĩ trẻ khác. Doraemon chỉ là khởi điểm: từ biểu tượng đại chúng, Trân mở rộng sang các motif văn hóa Nhật - Việt, như Bách quỷ dạ hành hay truyền thuyết Trương Chi - Mỵ Nương, sóng Hokusai đối thoại cùng tín ngưỡng Phúc - Lộc - Thọ.
Founder của Thanhtao, chị Nguyễn Phương Thanh chia sẻ trong buổi tọa đàm. Nguồn: Facebook cá nhân họa sĩ.
Hành trình ấy phản ánh sự trưởng thành: từ chơi đùa với nhân vật hoạt hình đến kiến tạo những đối thoại sâu hơn về thiện - ác, bản địa - ngoại lai, quá khứ - hiện tại. Trân giữ lại sự hồn nhiên, nhưng đặt nó trong cấu trúc nhiều suy tư, để phái sinh trở thành phương pháp phản tư: vừa kế thừa, vừa mở ra vấn đề mới. Và để loại hình này đi đường dài, sự hỗ trợ từ pháp lý, hậu cần và tổ chức là yếu tố không thể thiếu, giúp tác phẩm phái sinh được đặt đúng với giá trị của nó.
Một lời kết mở
Buổi trò chuyện khép lại, nhưng dư âm còn lại chính là những câu hỏi: giá trị thẩm mỹ của phái sinh được đo bằng gì, và pháp luật sẽ đi đến đâu để bảo vệ nghệ sĩ?
Dù còn nhiều thách thức, sự can đảm của Phan Tú Trân cùng sự đồng hành từ những cộng đồng nghệ thuật đã mở ra một lối đi mới. Không dễ dàng, nhưng đủ để thấy: từ Doraemon đến truyền thuyết, từ sơn mài đến Pop Art, nghệ thuật đương đại Việt đang từng bước bước vào những cuộc đối thoại rộng hơn.
Bên cạnh các tác phẩm sơn mài và sơn cánh gián Nhật, triển lãm còn có tote bag, sáp thơm, sổ tay, postcard… được trưng bày tại trường Việt Nam Tinh Hoa đến hết ngày 04.10.2025, chờ đón người xem ghé tham quan và mang về những món lưu niệm thú vị.
