Hoạ sĩ Trần Lưu Hậu, sinh ngày 3 tháng 10 năm 1928 tại Đống Đa, Hà Nội. Dù là một người con trai Hà Nội hào hoa, nhưng có lẽ vì đã tham gia kháng chiến từ những ngày đầu tuổi trẻ, mà ông đem một lòng khao khát được vẽ về kháng chiến. Sau này ông là một trong những lứa học trò đầu của khóa Mỹ thuật kháng chiến (1950 - 1954). Sau khi tốt nghiệp Khóa Kháng chiến, ông hoàn thành khóa học tại Học viện Mỹ thuật Surikov, ngành trang trí sân khấu tại Moskva từ năm 1955 tới năm 1962 và về nước giảng dạy tại Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội từ năm 1962 tới năm 1989. Trong 27 năm dẫn dắt các thế hệ, Trần Lưu Hậu luôn toát ra một phong thái của một người thầy tận tụy và đầy tự do. Họa sĩ Lương Xuân Đoàn nhớ lại: “Đó là người thầy mẫu mực, tận tụy, quan trọng nhất là ông không áp đặt ảnh hưởng của mình lên sinh viên… luôn để trò có tư duy độc lập, học thầy vẫn phải học nhưng không phải nghĩ theo thầy, vẽ theo thầy”. Trần Lưu Hậu cũng từng giữ chức Chủ tịch Hội đồng Nghệ thuật Hội Mỹ thuật Việt Nam (1989 - 1994). 

Là nét chấm phá trong bộ tứ “Nhân, Hòa, Hậu, Kiệm”

Khóa mỹ thuật kháng chiến (1950 - 1954) có 22 học viên, đa số đều đã thành danh nhưng ấn tượng nhất phải kể đến một bộ tứ bao gồm Lưu Công Nhân, Lê Huy Hòa, Trần Lưu Hậu và Nguyễn Trọng Kiệm. Mỗi người, mỗi nét, mỗi đặc trưng. Nếu Lưu Công Nhân là người tôn thờ hiện thực với ngòi bút phóng khoáng thì Lê Huy Hòa sẽ tập trung khắc họa đời sống trong thế giới mong manh siêu thực (1), nhưng mục tiêu hướng tới của họ đều là “để lại tên tuổi” trong bản đồ Hiện thực Việt Nam. Thế nhưng đối với riêng Trần Lưu Hậu, ông không chỉ đã rẽ nhánh khác biệt với “Nhân, Hòa, Kiệm” mà còn còn khác với nhiều bậc thầy trước và sau ông. Nói một cách cụ thể thì Trần Lưu Hậu là một người đẩy xung lực cho những nét bút màu nguyên bản với hội họa hiện đại và thiên dần sang trừu tượng hoá 

Trước năm 1980, như bao họa sĩ khác của khóa kháng chiến, Trần Lưu Hậu thường vẽ về đề tài kháng chiến, phong cảnh thiên nhiên, nông thôn, phố phường Hà Nội và tĩnh vật,... Không muốn bản thân bị rập khuôn bởi cái bóng rất cá nhân của thầy cô thời Đông Dương, còn chịu nhiều ràng buộc bởi ý thức hệ tuyên truyền - bao cấp và chủ nghĩa hiện thực; sang những tháng ngày cuối của năm 1980, Trần Lưu Hậu đã tìm được một lối đi đặc tính chủ quan cá nhân. Ông cùng với Bùi Xuân Phái được coi là đã thực hiện một công cuộc xé rào khi trở thành những họa sĩ tiên phong theo đuổi chủ nghĩa hậu ấn tượng và bút pháp trừu tượng biểu hiện tại Việt Nam.  

Trần Lưu Hậu, Hoa, bột màu, 1990. Nguồn: Art Việt.

Một gia tài hội họa đồ sộ từ chất lượng tới số lượng 

Họa sĩ Trần Lưu Hậu được xem là một đóa hoa nở muộn vì “Từ giữa những năm 80 với không khí đổi mới, Trần Lưu Hậu như bước vào mùa thu lộng lẫy tươi vui nhất trong cuộc đời nghệ thuật của mình” - trích lời của nhà sưu tập Trần Hậu Tuấn (2). Tuổi càng lớn ông càng vẽ sung mãn và luôn đề cao sự tự do trong tư tưởng, tư duy, điều kiện sáng tác, không lệ thuộc vào bất cứ thứ gì. Năm 2000, ông 72 tuổi, chỉ vẽ được 100 bức/năm; tới năm 2001, 73 tuổi, ông vẽ được 150 bức; rồi 2002, 2003... mỗi năm trung bình ông vẽ được 100-200 bức. 

Trong lĩnh vực hội họa, họa sĩ Trần Lưu Hậu vẽ nhiều thể loại. Thời điểm khó khăn, ông vẽ trên giấy, cho tới khi tranh được người ta mua, ông lại dùng số tiền đó để mua sơn dầu và khổ lớn. Ngoài ra ít ai có thể vẽ acrylic giỏi hơn ông, vì thường chất liệu này gây cảm giác hơi nhựa. Nhưng xem tranh ông cứ tưởng là sơn dầu. Và Lưu Công Nhân cũng được đánh giá là đã đạt tới trình độ lão luyện trong sử dụng màu gốc, màu nguyên bản ở tranh trừu tượng.

Trần Lưu Hậu, Mùa xuân trên bản, bột màu, 1980. Nguồn: Sách Mỹ Thuật - Họa Sĩ Khoá Kháng Chiến 1950-1954

Trong suốt cuộc đời sáng tạo nghệ thuật, bút pháp Trần Lưu Hậu được đánh giá là phóng khoáng, mạnh mẽ và thể hiện hiện thực sống động. Chủ thể tranh của Trần Lưu Hậu cũng có sự biến chuyển qua từng thời kì. Ông vẽ tranh kháng chiến trong một “kết cấu tạo hình mạnh mẽ, chặt chẽ trong sự xô lệch của đường nét và đối lập của màu sắc” nhưng lại giàu sức gợi. (3) Đến thập kỷ 80, ông sáng tác nhiều về đề tài miền núi với một số tác phẩm nổi bật như “Nhà sàn”, “Khâu áo”, “Phụ nữ Hmông thêu khăn”, “Ngựa thồ Sa Pa”, “Mùa xuân trên bản”... Đi kèm với đó là nghệ thuật sử dụng cọ bay bổng mà mạnh mẽ như cuốn người xem vào những chuyển động thực nhất của thiên nhiên. Họa sĩ Lương Xuân Đoàn, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam, là học trò một thời của thầy Trần Lưu Hậu khi nhận xét về tranh của ông từng viết: “Trần Lưu Hậu có tài dùng màu đỏ già vẽ phố cũ, màu nâu già tả ngõ quê, màu vàng già vẽ chiều buồn lây lan trong trời đất ngày thu, màu đen già chìm nặng, đổ ập hay từng nhát quật mạnh xuống mặt toan trong sự trì uất khó giải thoát của nỗi buồn. Ông cũng có màu tím chói, màu hồng tươi, màu xanh lơ hay ánh vàng chanh trong phấn hứng của niềm vui, bất thần tạo ra sự va đập ánh ỏi của sắc màu” (4). 

Trần Lưu Hậu, Vườn chuối, 2010. Nguồn: Le Auction House.

Khoảng thời gian còn dạy ở trường Mỹ thuật, Trần Lưu Hậu chọn những bức tranh về phố cổ, tranh tự họa và tranh nude. Riêng với tranh nude, Trần Lưu Hậu được đánh giá là “một họa sĩ vẽ khỏa thân nhiều nhất và “đam mê” nhất. Tuy nhiên, tới giai đoạn gần cuối của hành trình đời người, ông dứt khoác bỏ đề tài, bắt đầu chớm nở giữa cái khoảng có hình và không hình, “ông toàn dùng những nét mầu cơ bản vạch thẳng lên toan. Có khi toàn là mầu nguyên gốc đan vào nhau. Trông qua cứ như trẻ con vẽ bừa loạn xạ, mầu mè tung tóe cả lên, rất thích mắt. Nhưng những người trong nghề biết rằng để vẽ được như thế, phải là dụng bút của một “cao thủ” (5). 

Dám vứt bỏ cái bảo thủ để chọn làm người tiên phong 

Họa sĩ Đặng Thị Khuê, một trong những người kế cận Trần Lưu Hậu đã từng viết như sau: “Ông đã trọn vẹn cống hiến đời mình cho sáng tạo…ông là sự gợi mở, là tầm ảnh hưởng và lan tỏa trong nhiều lĩnh vực (sáng tạo, giáo dục đào tạo mỹ thuật và trang trí sân khấu)”. Thật vậy, nếu như không có một thế hệ đứng ra để phá bỏ “tư tưởng vẽ” còn nặng nề trước năm 1986 thì sẽ không có được một cảm hứng kích thích các họa sĩ trẻ hơn vẽ vời “bung” tiếp nữa. Rất nhiều họa sĩ thành danh thời kỳ tiền Đổi mới và sau này, công nhận ông là một bậc thầy âm thầm, người mở đường cho một quan niệm thẩm mỹ mới mẻ, trở về những vẻ đẹp đời thường, bình dị, tự sự cá nhân; cái mà sau này, người ta gọi tên là Mỹ thuật thời kỳ Đổi mới.

Suốt một đời cống hiến thầm lặng, họa sĩ Trần Lưu Hậu được Ðảng và Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, được nhận Huy hiệu 70 năm tuổi Ðảng. Năm 2001, ông vinh dự nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật.