“Tâm bình tức đạo.” Với Phạm Hà Hải, con đường nghệ thuật cũng khởi đi từ sự bình tâm ấy, nơi người xem có thể chạm vào bản chất của vạn vật qua sắc màu giản dị, cùng gốm và tranh.
Phạm Hà Hải, Trứng và ổ rơm, thuộc bộ Âu Cơ, sơn dầu trên vải, 30 x 25 cm, vẽ năm Dậu. Nguồn: Mục họa sĩ Phạm Hà Hải, Le House Art.
Những giọt cà phê “tĩnh”
Trong hơn ba thập kỷ cầm cọ, Phạm Hà Hải luôn chọn cho mình một cách vẽ riêng với sự giản lược tối đa chi tiết, nhấn mạnh nhịp điệu màu và khoảng trống, để tạo ra một không gian tĩnh.
“Bản thân tôi sẽ như cái phin pha cà phê để những điều tôi vẽ ra nó là những giọt cà phê. Tôi không muốn diễn tả sự vật một cách thông thường mà muốn đưa ra hệ thống tín hiệu, đưa người xem vào cõi tĩnh lặng gần với thiền.”
Trong các sáng tác về hoa sen hay những chuyển mùa, dễ thấy tinh thần gần gũi với Huệ Năng, nơi cái đẹp không nằm ở sự đồ sộ, mà ở chỗ tự nhiên hé lộ. Màu sắc trở thành ngôn ngữ tự thân, lắng đọng cùng thời gian và không gian. Khi sáng tác, anh không đặt mục tiêu phải tạo ra “tác phẩm lớn”, mà chỉ đơn giản làm theo nhu cầu nội tâm.
“Cũng không nhất thiết cứ là mình phải vẽ những cái bức tranh gì đấy nó phải đi đến chỗ này, chỗ kia, hoặc là mình phải làm nó lớn để mà thấy nó đồ sộ. Mình cứ làm thôi, vì mình đang thèm một cái không gian, thì mình căng toan, và mình cứ chơi với nó.”
Phạm Hà Hải, Water Surface (Mặt hồ), sơn dầu trên canvas, 50 x 60 cm, 2006. Nguồn: Mục Works, giai đoạn 1992 - 2008, Phạm Hà Hải Studio.
Song song với hội họa, Phạm Hà Hải dành tình yêu bền bỉ cho minh họa. Thuở nhỏ từng say mê những trang tranh trên báo, sau này cơ duyên gặp gỡ họa sĩ Thành Chương đã mở cho anh cánh cửa cộng tác chuyên nghiệp. Với anh, minh họa không chỉ làm sáng rõ ý văn bản, mà còn phải mở thêm một lối cảm xúc. Mỗi bức vẽ vì vậy được thực hiện với sự tập trung tuyệt đối, vẫn giữ yếu tố thẩm mỹ, ngay cả khi biết độc giả chỉ lướt qua trong tích tắc.
“Dù bạn đọc xem chỉ là một tích tắc thôi… thì mình vẫn muốn làm minh họa nó hết sức lúc đấy. Minh họa có mối liên hệ với văn bản dẫn dắt nó, vượt cả mục tiêu thô sơ, nó phải đem đến cảm xúc thẩm mỹ, bằng màu sắc, bằng hình nét, bằng chất cảm, như một bức tranh.”
Thế hệ họa sĩ 7x có nhiều lối đi khác nhau, nhưng Phạm Hà Hải vẫn giữ được chất riêng. Người ta thường so sánh anh với Lê Thiết Cương bởi cùng yêu thích tinh giản. Tuy vậy, nếu Lê Thiết Cương hướng tới phẳng hóa và biểu tượng hóa những hình ảnh đời thường, thì Hà Hải lại đi sâu vào độ rung của màu và nhịp điệu khoảng trống. Cũng trong so sánh với Trần Nhật Thăng, người chọn cử động mạnh và bảng màu chói gắt, thì Hà Hải đối lập bằng sự tiết chế, acrylic mài mỏng và nhẹ, gợi cảm giác điềm tĩnh hơn. Sự khác biệt ấy không chỉ ở kỹ thuật, mà ở lựa chọn tinh thần: anh tìm kiếm sự lắng lại, thay vì dồn dập cảm xúc. Tranh vì vậy có thể không gây ấn tượng ồn ào ngay lập tức, nhưng khi dừng lại, người xem dễ bị cuốn vào độ sâu tĩnh của nó.
Phạm Hà Hải, Lotus in red (Sen đỏ), sơn dầu trên canvas, 80 x 150 cm, 2015. Nguồn: Mục Works, giai đoạn 2008 - 2015, Phạm Hà Hải Studio.
Với phong cách khởi đi từ trừu tượng tối giản, đến năm 2017 anh mở ra loạt Bóng gốm, đặt nền cho tư duy song hành giữa tranh và gốm.
Những độ phẳng, trong và sâu
Đến với gốm, không phải vì hội họa bế tắc, mà để tìm thêm một trải nghiệm mới cho tư duy sáng tác. Tình yêu gốm đã có từ lâu, nhưng mãi đến 2019 anh mới thực sự bắt tay vào thực hành. Làm việc với đất và men, với sự khác biệt giữa gốm chưa nung và gốm đã nung, khiến anh nhìn lại hội họa từ một chiều sâu khác.
“Có những cái mình rút ra từ gốm, để mình lại làm giàu lại cái hội họa của mình, là có. Từ cái này mang sang cái kia, từ cái kia mang sang cái này.”
Phạm Hà Hải, Ceramic Shadow #6 (Bóng gốm 6), acrylic lá vàng trên canvas, 25 x 30 cm, 2017. Nguồn: Mục Works, giai đoạn 2015 - 2018, Phạm Hà Hải Studio.
Trải nghiệm ấy giúp anh hiểu rõ hơn về bề mặt: độ thô, độ bóng, ánh sáng hắt lại sau khi nung. Từ đó, anh phát triển kỹ thuật riêng: mài nhiều lớp acrylic trên toan để tạo độ phẳng, trong và sâu, gợi cảm giác gần với gốm. Khi kết hợp thêm ánh bạc hay lá bạc, tranh có độ ngân ánh sáng, vừa lấp lánh vừa tĩnh lặng. Loạt Bóng gốm (2017) chính là bước thử nghiệm đầu tiên cho cảm giác này, trước khi anh chính thức bước vào lò gốm hai năm sau.
“Tôi gọi nôm na là Acrylic mài, vì mình có dùng cái hành vi mài, để tạo nên các cái độ phẳng, trong, sâu của các cái lớp sơn.”
Nhờ vậy, dù vẽ trên toan, giấy Giang hay tạo hình bằng gốm, tác phẩm của anh vẫn giữ được sự thống nhất về cảm giác thẩm mỹ. Không gian hội họa và không gian gốm giao thoa, cùng khởi đi từ một điểm: sự tĩnh tại.
Có một Phạm Hà Hải như thế
Sinh năm 1971 tại Hà Nội, Phạm Hà Hải tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Việt Nam năm 1997, hoàn thành thạc sĩ Mỹ thuật năm 2005. Gia đình vốn yêu nghệ thuật, và chính niềm vui vẽ từ nhỏ đã đưa anh gắn bó với hội họa.
Chân dung họa sĩ Phạm Hà Hải. Nguồn: Bài viết Chạm tới cõi thiền - Nghệ thuật tạo hình đa tầng của Phạm Hà Hải, Tạp chí Mỹ thuật.
Anh từng có mười năm làm việc tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, sau đó là tại Cục Mỹ thuật, nơi anh tham gia giám tuyển cho triển lãm “Mở cửa” - 30 năm Mỹ thuật Việt Nam Đổi mới. Quãng thời gian ấy giúp anh thấm đẫm di sản, có thêm nền tảng để đi xa hơn trên con đường cá nhân. Dẫu vậy, anh chưa bao giờ xem vẽ như một công việc phải đặt kế hoạch chi li. Với anh, đó đơn giản là một cách sống.
“Dù việc nhỏ, cũng như việc lớn hơn, thì cũng vẫn một trạng thái như thế, và mình không câu nệ lắm. Mình thực hành nhiều hơn là bắt buộc cái kết quả công việc, hay phải đặt ra một cái kế hoạch quá nhiều.”
Anh luôn biết ơn con đường nghệ thuật đã đưa đến cho mình sự hiện hữu: “Mình vẫn phải cảm ơn cái con đường nghệ thuật. Mình thấy, được sống, đã là một ân hạnh rồi, và làm nghệ thuật thực sự là một cái ân hạnh rất lớn. Mình nhìn thấy mọi thứ, nó dễ hạnh phúc hơn.”
Không gian triển lãm gốm Phồn 3 tại Phạm Hà Hải Studio Art. Nguồn: Dinhthai Arc, được đăng trong album VIETNAMESE ART | Nghệ thuật Việt Nam trên Facebook của Dinhthai Arc.
Chính từ sự trân trọng ấy, anh xây dựng nên Phạm Hà Hải Art Studio, nơi lưu giữ tác phẩm, cũng là chỗ để bạn bè nghệ sĩ gặp gỡ, thử nghiệm và chia sẻ. Studio từng tổ chức triển lãm gốm Phồn 3, hay mở cửa cho nghệ sĩ quốc tế như triển lãm Tất tay (All in) của Ekkerhard, khuyến khích kết hợp sơn mài truyền thống và công nghệ AI. Với anh, studio là không gian linh hoạt, hỗ trợ trong khả năng khi đồng nghiệp cần, mang tinh thần “nghệ sĩ vì nghệ sĩ”.
“Nó cũng không đặt ra như là một cái công việc bắt buộc, mà tùy theo điều kiện phù hợp, thì sẽ hỗ trợ các anh em đồng nghiệp.”
Hơn ba mươi năm gắn bó với nghệ thuật, anh vẫn coi hội họa trước hết là lao động cá nhân. Mỗi họa sĩ đều có một cách thực hành riêng, và đều xứng đáng được nhìn nhận trong giá trị riêng đó.
Thay lời kết
Ở Phạm Hà Hải, hội họa, minh họa và gốm là ba dòng chảy nhịp nhàng, đều bắt nguồn từ một gốc, đó là tinh thần Đốn ngộ của Huệ Năng, thể hiện qua sự điềm tĩnh và không câu nệ. Anh không tìm kiếm sự phô trương, mà để tác phẩm tự hiện diện, như một sự hiển lộ tự nhiên.
Trong bức tranh rộng của thế hệ 7x, anh chọn đi chậm. Cái chậm ấy không phải lùi lại, mà là nhịp cần thiết để thấy rõ hơn vẻ đẹp giản dị. Giữa vô vàn hình sắc, tranh của anh mời người xem dừng lại, hít một hơi thở sâu, và nhận ra niềm an nhiên nhỏ bé nhưng bền lâu.
Tin bài liên quan
Phạm Hà Hải – Tâm bình cho nghệ thuật hiện
“Tâm bình tức đạo.” Với Phạm Hà Hải, con đường nghệ thuật cũng khởi đi từ sự bình tâm ấy, nơi người xem có thể chạm vào bản chất của vạn vật qua sắc màu giản dị, cùng gốm và tranh. Phạm Hà Hải, Trứng và ổ rơm, thuộc bộ Âu Cơ, sơn dầu trên vải, 30 x 25 cm, vẽ năm Dậu. Nguồn: Mục họa sĩ Phạm Hà Hải, Le House Art. Những giọt cà phê “tĩnh” Trong hơn ba thập kỷ cầm cọ, Phạm Hà Hải luôn chọn cho mình một cách vẽ riêng với sự giản lược tối đa chi tiết, nhấn mạnh nhịp điệu màu và khoảng trống, để tạo ra một không gian tĩnh. “Bản thân tôi sẽ như cái phin pha cà phê để những điều tôi vẽ ra nó là những giọt cà phê. Tôi không muốn diễn tả sự vật một cách thông thường mà muốn đưa ra hệ thống tín hiệu, đưa người xem vào cõi tĩnh lặng gần với thiền.” Trong các sáng tác về hoa sen hay những chuyển mùa, dễ thấy tinh thần gần gũi với Huệ Năng, nơi cái đẹp không nằm ở sự đồ sộ, mà ở chỗ tự nhiên hé lộ. Màu sắc trở thành ngôn ngữ tự thân, lắng đọng cùng thời gian và không gian. Khi sáng tác, anh không đặt mục tiêu phải tạo ra “tác phẩm lớn”, mà chỉ đơn giản làm theo nhu cầu nội tâm. “Cũng không nhất thiết cứ là mình phải vẽ những cái bức tranh gì đấy nó phải đi đến chỗ này, chỗ kia, hoặc là mình phải làm nó lớn để mà thấy nó đồ sộ. Mình cứ làm thôi, vì mình đang thèm một cái không gian, thì mình căng toan, và mình cứ chơi với nó.” Phạm Hà Hải, Water Surface (Mặt hồ), sơn dầu trên canvas, 50 x 60 cm, 2006. Nguồn: Mục Works, giai đoạn 1992 - 2008, Phạm Hà Hải Studio. Song song với hội họa, Phạm Hà Hải dành tình yêu bền bỉ cho minh họa. Thuở nhỏ từng say mê những trang tranh trên báo, sau này cơ duyên gặp gỡ họa sĩ Thành Chương đã mở cho anh cánh cửa cộng tác chuyên nghiệp. Với anh, minh họa không chỉ làm sáng rõ ý văn bản, mà còn phải mở thêm một lối cảm xúc. Mỗi bức vẽ vì vậy được thực hiện với sự tập trung tuyệt đối, vẫn giữ yếu tố thẩm mỹ, ngay cả khi biết độc giả chỉ lướt qua trong tích tắc. “Dù bạn đọc xem chỉ là một tích tắc thôi… thì mình vẫn muốn làm minh họa nó hết sức lúc đấy. Minh họa có mối liên hệ với văn bản dẫn dắt nó, vượt cả mục tiêu thô sơ, nó phải đem đến cảm xúc thẩm mỹ, bằng màu sắc, bằng hình nét, bằng chất cảm, như một bức tranh.” Thế hệ họa sĩ 7x có nhiều lối đi khác nhau, nhưng Phạm Hà Hải vẫn giữ được chất riêng. Người ta thường so sánh anh với Lê Thiết Cương bởi cùng yêu thích tinh giản. Tuy vậy, nếu Lê Thiết Cương hướng tới phẳng hóa và biểu tượng hóa những hình ảnh đời thường, thì Hà Hải lại đi sâu vào độ rung của màu và nhịp điệu khoảng trống. Cũng trong so sánh với Trần Nhật Thăng, người chọn cử động mạnh và bảng màu chói gắt, thì Hà Hải đối lập bằng sự tiết chế, acrylic mài mỏng và nhẹ, gợi cảm giác điềm tĩnh hơn. Sự khác biệt ấy không chỉ ở kỹ thuật, mà ở lựa chọn tinh thần: anh tìm kiếm sự lắng lại, thay vì dồn dập cảm xúc. Tranh vì vậy có thể không gây ấn tượng ồn ào ngay lập tức, nhưng khi dừng lại, người xem dễ bị cuốn vào độ sâu tĩnh của nó. Phạm Hà Hải, Lotus in red (Sen đỏ), sơn dầu trên canvas, 80 x 150 cm, 2015. Nguồn: Mục Works, giai đoạn 2008 - 2015, Phạm Hà Hải Studio. Với phong cách khởi đi từ trừu tượng tối giản, đến năm 2017 anh mở ra loạt Bóng gốm, đặt nền cho tư duy song hành giữa tranh và gốm. Những độ phẳng, trong và sâu Đến với gốm, không phải vì hội họa bế tắc, mà để tìm thêm một trải nghiệm mới cho tư duy sáng tác. Tình yêu gốm đã có từ lâu, nhưng mãi đến 2019 anh mới thực sự bắt tay vào thực hành. Làm việc với đất và men, với sự khác biệt giữa gốm chưa nung và gốm đã nung, khiến anh nhìn lại hội họa từ một chiều sâu khác. “Có những cái mình rút ra từ gốm, để mình lại làm giàu lại cái hội họa của mình, là có. Từ cái này mang sang cái kia, từ cái kia mang sang cái này.” Phạm Hà Hải, Ceramic Shadow #6 (Bóng gốm 6), acrylic lá vàng trên canvas, 25 x 30 cm, 2017. Nguồn: Mục Works, giai đoạn 2015 - 2018, Phạm Hà Hải Studio. Trải nghiệm ấy giúp anh hiểu rõ hơn về bề mặt: độ thô, độ bóng, ánh sáng hắt lại sau khi nung. Từ đó, anh phát triển kỹ thuật riêng: mài nhiều lớp acrylic trên toan để tạo độ phẳng, trong và sâu, gợi cảm giác gần với gốm. Khi kết hợp thêm ánh bạc hay lá bạc, tranh có độ ngân ánh sáng, vừa lấp lánh vừa tĩnh lặng. Loạt Bóng gốm (2017) chính là bước thử nghiệm đầu tiên cho cảm giác này, trước khi anh chính thức bước vào lò gốm hai năm sau. “Tôi gọi nôm na là Acrylic mài, vì mình có dùng cái hành vi mài, để tạo nên các cái độ phẳng, trong, sâu của các cái lớp sơn.” Nhờ vậy, dù vẽ trên toan, giấy Giang hay tạo hình bằng gốm, tác phẩm của anh vẫn giữ được sự thống nhất về cảm giác thẩm mỹ. Không gian hội họa và không gian gốm giao thoa, cùng khởi đi từ một điểm: sự tĩnh tại. Có một Phạm Hà Hải như thế Sinh năm 1971 tại Hà Nội, Phạm Hà Hải tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Việt Nam năm 1997, hoàn thành thạc sĩ Mỹ thuật năm 2005. Gia đình vốn yêu nghệ thuật, và chính niềm vui vẽ từ nhỏ đã đưa anh gắn bó với hội họa. Chân dung họa sĩ Phạm Hà Hải. Nguồn: Bài viết Chạm tới cõi thiền - Nghệ thuật tạo hình đa tầng của Phạm Hà Hải, Tạp chí Mỹ thuật. Anh từng có mười năm làm việc tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, sau đó là tại Cục Mỹ thuật, nơi anh tham gia giám tuyển cho triển lãm “Mở cửa” - 30 năm Mỹ thuật Việt Nam Đổi mới. Quãng thời gian ấy giúp anh thấm đẫm di sản, có thêm nền tảng để đi xa hơn trên con đường cá nhân. Dẫu vậy, anh chưa bao giờ xem vẽ như một công việc phải đặt kế hoạch chi li. Với anh, đó đơn giản là một cách sống. “Dù việc nhỏ, cũng như việc lớn hơn, thì cũng vẫn một trạng thái như thế, và mình không câu nệ lắm. Mình thực hành nhiều hơn là bắt buộc cái kết quả công việc, hay phải đặt ra một cái kế hoạch quá nhiều.” Anh luôn biết ơn con đường nghệ thuật đã đưa đến cho mình sự hiện hữu: “Mình vẫn phải cảm ơn cái con đường nghệ thuật. Mình thấy, được sống, đã là một ân hạnh rồi, và làm nghệ thuật thực sự là một cái ân hạnh rất lớn. Mình nhìn thấy mọi thứ, nó dễ hạnh phúc hơn.” Không gian triển lãm gốm Phồn 3 tại Phạm Hà Hải Studio Art. Nguồn: Dinhthai Arc, được đăng trong album VIETNAMESE ART | Nghệ thuật Việt Nam trên Facebook của Dinhthai Arc. Chính từ sự trân trọng ấy, anh xây dựng nên Phạm Hà Hải Art Studio, nơi lưu giữ tác phẩm, cũng là chỗ để bạn bè nghệ sĩ gặp gỡ, thử nghiệm và chia sẻ. Studio từng tổ chức triển lãm gốm Phồn 3, hay mở cửa cho nghệ sĩ quốc tế như triển lãm Tất tay (All in) của Ekkerhard, khuyến khích kết hợp sơn mài truyền thống và công nghệ AI. Với anh, studio là không gian linh hoạt, hỗ trợ trong khả năng khi đồng nghiệp cần, mang tinh thần “nghệ sĩ vì nghệ sĩ”. “Nó cũng không đặt ra như là một cái công việc bắt buộc, mà tùy theo điều kiện phù hợp, thì sẽ hỗ trợ các anh em đồng nghiệp.” Hơn ba mươi năm gắn bó với nghệ thuật, anh vẫn coi hội họa trước hết là lao động cá nhân. Mỗi họa sĩ đều có một cách thực hành riêng, và đều xứng đáng được nhìn nhận trong giá trị riêng đó. Thay lời kết Ở Phạm Hà Hải, hội họa, minh họa và gốm là ba dòng chảy nhịp nhàng, đều bắt nguồn từ một gốc, đó là tinh thần Đốn ngộ của Huệ Năng, thể hiện qua sự điềm tĩnh và không câu nệ. Anh không tìm kiếm sự phô trương, mà để tác phẩm tự hiện diện, như một sự hiển lộ tự nhiên. Trong bức tranh rộng của thế hệ 7x, anh chọn đi chậm. Cái chậm ấy không phải lùi lại, mà là nhịp cần thiết để thấy rõ hơn vẻ đẹp giản dị. Giữa vô vàn hình sắc, tranh của anh mời người xem dừng lại, hít một hơi thở sâu, và nhận ra niềm an nhiên nhỏ bé nhưng bền lâu.