Nhắc đến sơn mài Việt Nam, người ta sẽ nghĩ tới các danh họa Nguyễn Gia Trí, Nguyễn Tư Nghiêm; hay sâu xa chút nữa là giáo sư Joseph Inguimberty của trường Mỹ thuật Đông Dương, người đã nhận ra tiềm năng của sơn mài như một chất liệu hội họa đích thực. Thế nhưng, vẫn còn một người nữa có công lớn với sơn mài Việt Nam – người đã giúp xây dựng nên khung giảng dạy sơn mài cho nhiều thế hệ sinh viên hội họa về sau được hưởng thụ…

Đó là họa sĩ Nguyễn Văn Rô, một họa sĩ mà những tìm tòi và sáng tạo của ông đã góp phần định hình nền nghệ thuật Việt Nam, đặc biệt là sơn mài, theo hướng học thuật chuẩn chỉnh. Và những thành tựu đó càng đáng nể hơn khi biết rằng ông chưa từng đi qua bất kỳ chương trình đào tạo chính quy nào.

Chân dung họa sĩ Nguyễn Văn Rô. Nguồn: Đông Đương Gia Định Gallery.

Từ vùng đất của thủ công, nghệ thuật

Họa sĩ Nguyễn Văn Rô sinh năm 1921 tại Lái Thiêu (nay là Thủ Dầu Một), Bình Dương. Ở Lái Thiêu vào giai đoạn đó, nghề làm tranh thờ cúng bằng kiếng đang rộ lên như một sinh kế hấp dẫn; trong vùng, vô số người đổ xô tìm theo nghề và rất nhiều xưởng tranh nối nhau mọc lên. Gia đình họa sĩ Nguyễn Văn Rô cũng không nằm ngoài sự bùng nổ nghề tranh kiếng đó; cha ông là một thợ tranh kiếng thủ công lành nghề và gia tộc ông cũng là một trong những gia tộc đầu tiên làm nghề này tại miền Nam. Sinh ra trong bối cảnh như thế, họa sĩ Nguyễn Văn Rô nghiễm nhiên thừa hưởng truyền thống thủ công, nghệ thuật của gia đình nói riêng và cả vùng Lái Thiêu nói chung. Từ năm 13 tuổi, ông bắt đầu vẽ tranh kiếng phụ gia đình. Cậu bé Nguyễn Văn Rô lúc đó có lẽ chưa nhận ra rằng việc phụ giúp đơn thuần ấy lại vô tình trở thành nền tảng quan trọng cho cả sự nghiệp nghệ thuật sau này của ông.

Miệt mài mưu sinh cùng nghệ thuật

Trong giai đoạn 1947 - 1950, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước vào chặng khốc liệt, quê hương Lái Thiêu của ông cũng chịu nhiều ảnh hưởng lớn. Bên cạnh những trận đánh to nhỏ bắt đầu nổ ra khắp vùng Nam Bộ, ở Sài Gòn - Chợ Lớn lúc đó lại nảy sinh một thứ tâm lý chơi bời, hưởng thụ và dần tiêm nhiễm đến Lái Thiêu. Nhiều người bỏ làm, bỏ nghề, lao vào những cuộc ăn chơi, cờ bạc đen đỏ. Khi đó, họa sĩ Nguyễn Văn Rô đã là cha của ba người con nhỏ. Ông thấy đời sống ở Lái Thiêu không còn phù hợp với gia đình nên quyết định đưa cả nhà lên Sài Gòn, đồng thời để tìm hướng đi mới cho sự nghiệp của mình.

Tủ sơn mài do họa sĩ Nguyễn Văn Rô thực hiện. Nguồn: Tạp chí điện tử Người Đô Thị.

Ông cùng vợ con đến Sài Gòn năm 1948. Khi đó, ông mới 27 tuổi. Gia đình ông mướn một căn trọ trong trung tâm thành phố, gần một ngôi chùa Chà của người Ấn. Ngay khi bắt đầu cuộc sống ở Sài Gòn, ông lao vào cật lực kiếm tiền, vừa làm nghề vẽ tranh sở trường, vừa gánh gồng thêm nhiều công việc chân tay khác. Đến năm 1950, những nỗ lực của ông cuối cùng cũng được đền đáp. Ông và gia đình tích cóp đủ tiền để mua một căn nhà dưới chân cầu Bông. Trong cùng năm này, vợ ông cũng hạ sinh một bé gái, là người con thứ tư trong gia đình. Về phần họa sĩ Nguyễn Văn Rô, ông tiếp tục miệt mài lao động và sáng tác nghệ thuật. Vài năm sau, ông mua được ngôi nhà ngay bên cạnh để làm xưởng vẽ.

Bước thăng hoa của sự nghiệp

Sau năm năm gắn bó với đất Sài Gòn - Gia Định, vào năm 1953, họa sĩ Nguyễn Văn Rô – lúc này đã chuyển sang làm tranh sơn mài – tham gia triển lãm hội họa mùa Hè tại Nhà hát Thành phố cùng các họa sĩ Trần Hà, Nguyễn Tấn Báu, Lê Trung, Nguyễn Siên và Trương Văn Thanh. Đây là bước ban đầu quan trọng để trình làng họa phẩm của ông với giới thưởng ngoạn mỹ thuật Sài Gòn. Đến tháng 11 cùng năm, họa sĩ Nguyễn Văn Rô tham gia vào ban quản trị của Nghiệp đoàn Hội họa và Mỹ nghệ do họa sĩ Văn Thế làm chủ tịch. Họa sĩ Nguyễn Văn Rô cũng trở thành thành viên sáng lập của Hội Văn hóa Việt Nam và Hội Mỹ thuật Việt Nam.

Bước ngoặt trong sự nghiệp hội họa của ông đến vào năm 1955, khi ông tham gia triển lãm Pháp văn Đồng minh hội và đoạt huy chương vàng với hai tác phẩm sơn mài, một vẽ lại cảnh đàn ngựa và một vẽ cái bóng một người cụt chân. Sau đó, ông được tài trợ học bổng sang Nhật để nghiên cứu về sơn mài trong vòng một tháng. Trong thời gian ở Nhật, ông cũng nhân cơ hội tìm hiểu thêm về các loại hình thủ công, nghệ thuật khác của nước bạn là đồ gốm, vườn cảnh và nghệ thuật bonsai.

Nguyễn Văn Rô, Cô gái chải tóc, sơn mài, 50 x 35 cm. Nguồn: Đông Đương Gia Định Gallery.

Khi ông trở về từ Nhật trong cùng năm, ông được Lê Văn Đệ mời giảng dạy bộ môn sơn mài tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Sài Gòn. Ông là người biên soạn về lý thuyết giảng dạy và thực hành của khoa sơn mài tại trường và thuyết trình về kỹ thuật môn này tại hội Việt - Mỹ (Sài Gòn), dưới quyền bảo trợ danh dự của bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục và Đại sứ Mỹ tại Sài Gòn. Ông công tác tại trường từ năm 1955 đến tận năm 1975.

Cuộc dạo chơi cuối cùng với hội họa

Từ năm 1975 trở đi, ông ngưng vẽ và tập trung sưu tầm đồ cổ. Tháng 4 năm 1975, ông tổ chức triển lãm đồ cổ tại Trung tâm Văn hóa Pháp nhưng phải ngừng đột ngột vào 28/4/1975 vì tình hình chiến sự quá căng thẳng.

Ở mảng giáo dục, kiến thức và tài năng của ông tiếp tục được trọng dụng. Ông được Ban Giám hiệu Đại học Mỹ thuật TP.HCM giao cho việc nghiên cứu các chất liệu sáng tác, sản xuất màu dầu cho nhà trường và tập trung nghiên cứu sâu hơn về nghệ thuật đồ gốm.

Một số tác phẩm sơn dầu của họa sĩ Nguyễn Văn Rô. Nguồn: Tạp chí điện tử Người Đô Thị.

Đến khoảng năm 1995, sức khỏe ông bắt đầu giảm sút, con đường của ông với hội họa đã đến những chặng cuối. Năm 1996, một người con rể của ông ở nước ngoài về thăm và khuyến khích ông vẽ lại để có thể tổ chức một cuộc triển lãm. Ông đã cùng con rể đi đặt khung tranh, căng vải, mua màu dầu. Lúc ấy ông đã yếu đi nhiều nhưng ông vẫn vẽ. Sơn dầu giúp ông vẽ thoải mái và nhanh hơn so với sơn mài. Những bức ông vẽ trong giai đoạn đó là tranh trừu tượng. Sức vẽ của ông như được hồi quang, tuôn trào thành hơn chục bức. Cuộc triển lãm đó của ông được tổ chức tại Hội Mỹ thuật Thành phố. Rất nhiều bạn bè, đồng nghiệp đã đến tham dự và chúc mừng ông. Cuộc triển lãm thành công tốt đẹp, như một lần dạo chơi cuối cùng của họa sĩ trong vườn hội họa. Cuối năm đó, ông giã từ cuộc đời vĩnh viễn.

Những năm tháng miệt mài của họa sĩ Nguyễn Văn Rô với nghệ thuật đã đặt ra nền móng học tập cho rất nhiều thế hệ sinh viên mỹ thuật sau này. Những cống hiến này khiến ông nhận được sự kính nể không chỉ từ học trò mà từ cả những tên tuổi lớn như danh họa Nguyễn Gia Trí, là một người bạn thân thiết của họa sĩ Nguyễn Văn Rô.

Mời các bạn đón đọc kỳ 2 của bài viết về họa sĩ Nguyễn Văn Rô để tìm hiểu thêm về phong cách và những di sản của ông nhé!