Nghệ thuật là muôn hình vạn trạng, như hành trình ngao du của một phượt thủ, luôn để lại những dấu chân bất ngờ. Với niềm đam mê tạo tác phẩm vừa vui vừa ‘ngầu’, nghệ sĩ Ưu Đàm đã mang nghệ thuật Việt phượt khắp thế gian.

Nghệ sĩ Ưu Đàm cùng một góc của triển lãm Rồng Rắn Lên. Nguồn: Bài viết Nghệ sĩ thị giác Nguyễn Trần Ưu Đàm: 'Rồng Rắn Lên' như một lời nhắc lưu tâm đến môi trường, Báo Phụ nữ.

Có một khởi đầu, đến từ chữ “Không”

Nguyễn Trần Ưu Đàm sinh năm 1971 tại Kon Tum, lớn lên trong những ký ức tuổi thơ đan xen với chiến tranh và ảnh hưởng nghệ thuật từ gia đình. Bố anh, nghệ danh Kinh Dương Vương và Dung Nham, là một họa sĩ rừng, nhà thơ, và nhà văn. Chính từ môi trường đó, anh sớm làm quen với văn chương, hội họa, tự mình khám phá bằng giấy bút và trí tưởng tượng.

Con đường đến với nghệ thuật của anh, thật ra, lại khởi nguồn từ một cơ duyên tình cờ: một người bạn của bố, anh Tài, rủ đi học vẽ để luyện thi, rồi anh tranh thủ thời gian trống để nhận lời. Vài buổi vẽ đầu tiên, anh thấy tranh mình chẳng đẹp, nhưng lại bị cuốn vào cảm giác mê được vẽ.

Anh nhớ lại: “Đến khi mà mình hỏi ông già mình, mình có nên thi vào trường không? Thì ông già kêu là không. Thì lúc đó mình đã quyết định là mình sẽ thi rồi. Thành ra mình không nghe, mình cứ thi.”

Chính chữ “Không” ấy của bố lại trở thành động lực để anh bước hẳn vào con đường nghệ thuật. Khi vào Đại học Mỹ thuật TP.HCM, anh tiếp tục chọn một “không” khác: không đi theo hội họa, mà chọn điêu khắc. Lý do ban đầu có vẻ "trẻ con", nhưng lại thể hiện một cá tính độc lập, một khát vọng tìm ra con đường riêng.

“Mình nghĩ là bố mình là họa sĩ rồi, mình không cần phải vẽ nữa. Nếu vậy là nó đụng hàng đúng không?”

Nguyễn Trần Ưu Đàm, Bàn tay, điêu khắc, triển lãm Time Boomerang. Nguồn: Bài viết Trò chuyện Art Republik: Nguyễn Trần Ưu Đàm – nghệ sỹ lưu trú tại NTU CCA Khóa 3, Luxuo Vietnam.

Trong bối cảnh Việt Nam lúc bấy giờ, điều kiện thử nghiệm còn ít ỏi, điêu khắc trở thành cửa ngõ giúp anh khám phá các phương thức khác. Sau đó, việc tiếp xúc với môi trường nghệ thuật cởi mở ở Mỹ đã trở thành bước ngoặt lớn. Anh nhận ra nghệ thuật không chỉ bó hẹp trong vài bộ môn truyền thống, mà còn mở ra vô vàn khả năng khác như video, sắp đặt, và đa phương tiện. Ưu Đàm đã ấn tượng mạnh bởi sự linh hoạt trong môi trường giáo dục đó.

“Bạn có thể đề xuất một môn học mới chưa từng có, và nếu thầy thấy hợp lý, nhà trường sẽ chấp nhận ngay.”

Từ trải nghiệm này, anh nhận ra nghệ thuật thật sự không có biên giới, chỉ phụ thuộc vào cách ta tiếp cận và biến nó thành nghệ thuật. Sau khi lấy bằng Cử nhân tại UCLA và Thạc sĩ tại School of Visual Arts, New York, năm 2007 anh trở về Sài Gòn. Hành trang mang theo không chỉ là kiến thức hàn lâm, mà còn là vốn tri thức đa nguồn: từ những tủ sách miền Nam cũ bố sưu tầm, đến kho lý luận Liên Xô, và những trải nghiệm du học.

“Tôi luôn quan niệm là, nghệ sĩ là một nhà tư tưởng, không chỉ là vẽ giỏi, hoặc điêu khắc giỏi, mà phải có những ý tưởng mới mẻ, thay đổi cuộc chơi trong nghệ thuật, và đóng góp cho đời sống đương đại nữa.”

Hình chụp về Video installation của tác phẩm 3 kênh Rồng Rắn Lên tại Bảo tàng Quốc Gia Đài Loan. Nguồn: Bài viết Nguyễn Trần Ưu Đàm - Lạc trong những Ý niệm, Tạp chí Wow Weekend.

Ngao du để hiểu về đương đại

Nếu hành trình đời sống của Ưu Đàm đi từ Việt Nam sang Mỹ, thì nghệ thuật của anh lại đi ngược về, từ Mỹ trở lại Việt Nam. Đó là một vòng ngao du tạo tiền đề cho những tác phẩm của anh sau này. Chuyện “gắn nhãn” cho nghệ thuật là một điều anh chưa bao giờ ủng hộ. Với anh, đương đại không phải một phong cách, mà là một tinh thần.

“Nhiều khi nó đương đại là nó cứ đương đại thôi… đó là một cái bí ẩn mà chính tôi cũng không biết tại sao.”

Chính tinh thần ấy khiến nghệ thuật của Ưu Đàm không chỉ nằm ở hình thức hay vật liệu, mà ở ý tưởng, ở cách anh tạo ra câu chuyện cho những tác phẩm. Anh quan tâm đến những vấn đề rộng lớn hơn của con người, đó là môi trường, lịch sử, công nghệ và bản địa. Ở điểm này, có thể thấy anh có phần gần gũi với Joseph Beuys, người khai phá Fluxus với quan niệm “mỗi con người đều là một nghệ sĩ”, và ông coi nghệ thuật như một phần của xã hội và tư tưởng.

Nguyễn Trần Ưu Đàm, Các bản đồ bằng thạch cao, thuộc mục biểu diễn đập tan bản đồ, triển lãm Time Boomerang. Nguồn: UuDam Studio.

Ban đầu, anh từ chối việc bị đóng khung trong nhãn gọi “nghệ sĩ Việt Nam”. Anh chỉ muốn là một con người làm nghệ thuật. Nhưng rồi, càng sống xa quê hương, trưởng thành hơn, ký ức tuổi thơ và những cuộc trò chuyện với bố về Hoàng Sa - Trường Sa lại trở thành nguồn mạch chảy trong các sáng tác của mình. 

“Một con người có cái gốc, và cái gì thiết thân nhất thì cuối cùng cũng phải quay lại cái gốc.”

Theo anh, di sản của "hậu thực dân", những biến động lịch sử, không chỉ là di sản vật chất mà còn là một "gông cùm trong trí não", những nỗi đau âm ỉ, thù hằn từ quá khứ. Anh tin rằng, cần vượt thoát khỏi rào cản tinh thần này để có thể sáng tác một cách tự do.

“Khi thoát khỏi gông cùm tinh thần ấy thì mình có thể nói: Tôi là người Việt Nam, tôi biết quá khứ, nhưng nó không kìm tôi lại.”

Một góc tương tác của dự án License 2 Draw. Nguồn: UuDam Studio.

Trong thế giới nghệ thuật, nhiều nghệ sĩ đã chọn tác phẩm như một phương thức đối thoại với xã hội. Cùng chia sẻ lý tưởng này với Ưu Đàm, danh họa Ai Weiwei cũng là một cái tên nổi bật. Cả hai đều xem nghệ thuật không chỉ dừng ở thẩm mỹ, mà còn là ngôn ngữ để chất vấn, để kết nối. Họ cùng khai thác đa dạng chất liệu: điêu khắc, sắp đặt, video… nhằm mở rộng biên độ sáng tạo.

Nhưng sự khác biệt cũng rất rõ. Ai Weiwei chọn đối đầu trực diện, hướng mũi nhọn vào chính trị và quyền lực. Ưu Đàm lại thiên về sự tinh tế, giàu biểu tượng, đặt trọng tâm vào môi trường, ký ức lịch sử và giao thoa văn hóa.

Tác phẩm License 2 Draw của Ưu Đàm có thể đặt cạnh Sunflower Seeds của Ai Weiwei để thấy cả điểm chung lẫn khác biệt. Hai dự án đều mang tính tương tác cao, mời công chúng trực tiếp tham gia. Với Sunflower Seeds, khán giả bước đi trên những hạt hướng dương để cảm nhận sự gắn kết và đồng thời đối diện thông điệp chính trị. Còn ở License 2 Draw, hành động tham dự lại mở ra một không gian suy ngẫm nhẹ nhàng hơn, nơi con người được giải phóng trong sáng tạo và tìm lại ý nghĩa kết nối.

Không cố định ở một chất liệu nào, từ sơn dầu, lụa, cho đến khí thải xe máy, Ưu Đàm luôn xuất phát từ ý tưởng, rồi tìm chất liệu thích hợp. Đây chính là tinh thần của Nghệ thuật Ý niệm (Conceptual Art), nơi ý niệm được đặt lên trên vật liệu hay hình thức.

“Chất liệu của tôi là ý niệm… khi ý tưởng và chất liệu hòa hợp, tác phẩm sẽ thăng hoa.”

Nguyễn Trần Ưu Đàm, Thánh Gióng Đương Đại. Nguồn: UuDam Studio.

Từ ấn tượng tuổi thơ với Michelangelo đến tư duy đa chiều hiện tại, Ưu Đàm đã tạo nên những ‘dấu ấn’ nghệ thuật mạnh mẽ. Time Boomerang đặt lại câu hỏi về lịch sử và biên giới; Rồng Rắn Lên phản chiếu nhịp sống đô thị cùng vấn đề môi trường; còn ECO-Đi mở ra một lời mời cộng đồng cùng chung tay, để nghệ thuật trở thành sức lan tỏa toàn cầu.

Nghệ thuật có thể đi từ bản địa ra thế giới, nhưng không bị ràng buộc bởi căn tính. Nó vừa đặt câu hỏi, vừa mở ra trải nghiệm giải phóng.

Và có lẽ, tư duy mà anh hay nhắc tới, “Điện Biên Phủ 2.0”, cũng từ đó mà ra. Một cuộc “giải phóng” không phải trên chiến trường, mà trong tư duy nghệ thuật. Không chỉ thắng trong quá khứ, mà còn phải giải phóng được trong cách nhìn, cách sáng tạo hôm nay.

Chính tinh thần ấy đã giúp Nguyễn Trần Ưu Đàm không ngừng tìm tòi, mở ra những góc nhìn mới cho công chúng về nghệ thuật đa dạng. Và đây cũng chính là điểm nối để dẫn anh qua từng dự án, từng câu chuyện vui, cũng như những thông điệp về việc đón nhận kỷ nguyên mới của nghệ thuật toàn cầu, nơi mà hành trình sáng tạo không vượt mọi biên giới.