Trong dòng chảy của mỹ thuật hiện đại Việt Nam, nếu mỗi danh họa mang một căn tính nghệ thuật riêng biệt – người khắc khoải với nỗi đau nhân thế, người đam mê những thể nghiệm siêu thực – thì Nguyễn Tiến Chung chọn một lối đi riêng: gieo vào lòng người xem niềm vui sống, sự thanh bình và hơi thở ấm áp của đất đai quê kiểng.
Họa sĩ Nguyễn Tiến Chung (1914 - 1976), một đại thụ của nền hội họa Việt Nam, người đã dung hợp xuất sắc tư duy tạo hình phương Tây với tâm hồn Việt Nam để tôn vinh vẻ đẹp của nông thôn và người lao động. Ông dành cả đời để đi tìm vẻ đẹp trong những điều bình dị nhất của cuộc sống, nơi con người, thiên nhiên và lao động hòa quyện thành một thế giới đầy lạc quan và nhân hậu.
Từ những cánh đồng lúa, lũy tre làng đến hình ảnh người nông dân chất phác, tất cả đều được ông chuyển hóa thành một thế giới hội họa giàu nhạc tính, tràn đầy sức sống và tinh thần lạc quan. Chính lựa chọn ấy đã tạo nên một mỹ học Nguyễn Tiến Chung – mỹ học của niềm vui đời thường – góp phần làm phong phú diện mạo hội họa Việt Nam thế kỷ XX.
Chân dung họa sĩ Nguyễn Tiến Chung. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà.
Đất lành Thanh Oai và chiếc nôi Đông Dương
Họa sĩ Nguyễn Tiến Chung sinh ra và lớn lên tại Thanh Oai, Hà Nội – một vùng đất ven đô trù phú, giàu truyền thống văn hóa và mang đậm nét đặc trưng của làng quê đồng bằng Bắc Bộ. Đây chính là "bột lọc" nuôi dưỡng cảm quan thẩm mỹ thuần Việt, đồng thời bồi đắp tình yêu sâu sắc của ông dành cho thiên nhiên và đời sống nông thôn, nguồn cảm hứng xuyên suốt sự nghiệp sáng tác sau này.
Nguyễn Tiến Chung tốt nghiệp khóa XI Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (1936 - 1941). Tại đây, ông được tiếp cận nền đào tạo hàn lâm phương Tây với kiến thức bài bản về giải phẫu, ánh sáng, phối cảnh và bố cục. Tuy nhiên, bên cạnh tinh thần hội họa hiện đại, các giảng viên của Trường Mỹ thuật Đông Dương vẫn luôn khuyến khích học trò quay trở về khai phá chất liệu và tâm hồn bản địa. Chính điều đó đã thôi thúc Nguyễn Tiến Chung lựa chọn những đề tài bình dị của quê hương, đồng thời kết hợp khéo léo các chất liệu truyền thống quen thuộc với văn hóa Á Đông để tạo dựng phong cách riêng.
Ngay từ năm 1946, ông trở thành giảng viên Trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam (nay là Đại học Mỹ thuật Việt Nam). Cùng với Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn, Tô Ngọc Vân… Nguyễn Tiến Chung là một trong những người đặt những viên gạch đầu tiên cho sự nghiệp đào tạo và truyền nghề, góp phần xây dựng nền giáo dục mỹ thuật Việt Nam trong những năm đầu độc lập.
Hành trình nghệ thuật từ thẩm mỹ lãng mạn đến dung dị đời thường
Cuộc đời nghệ thuật của Nguyễn Tiến Chung là hành trình chuyển dịch đầy thú vị trong tư duy thẩm mỹ. Từ nền tảng hàn lâm Đông Dương với những nét cọ lãng mạn, phảng phất hơi thở phố thị, ông dần rẽ hướng để tìm đến vẻ đẹp bình dị của làng quê, nơi ông tìm thấy chân lý nghệ thuật của đời mình dưới bóng tre xanh và bên những người nông dân mộc mạc.
Trước 1945 - "Thanh âm lãng mạn tiền chiến"
Cũng như nhiều nghệ sĩ cùng thời, họa sĩ Nguyễn Tiến Chung chịu ảnh hưởng sâu sắc từ không khí văn nghệ lãng mạn của giai đoạn tiền chiến.
Nguyễn Tiến Chung, Hai thiếu nữ đi trên đồng lúa, sơn mài, 1943 - 1944. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà.
Các sáng tác của ông thời kỳ này chủ yếu xoay quanh những đề tài quen thuộc của tầng lớp thị dân và trí thức như thiếu nữ trong tà áo dài, phong cảnh cổ kính, đình chùa tĩnh lặng hay những góc phố mang màu sắc hoài niệm.
Bút pháp của ông thanh thoát, tinh tế; bảng màu nhã nhặn, sang trọng nhưng vẫn giữ được vẻ trầm lắng, tạo nên một cảm xúc nhẹ nhàng và sâu lắng đặc trưng.
Bước ngoặt sau Cách mạng Tháng Tám (1945)
Sau Cách mạng Tháng Tám, Nguyễn Tiến Chung tham gia kháng chiến và hoạt động trong lực lượng Việt Minh nội thành Hà Nội (1947 - 1953). Chính những trải nghiệm thực tế ấy đã làm thay đổi sâu sắc nhãn quan nghệ thuật của ông.
Nguyễn Tiến Chung, Phong cảnh Thanh Hóa, 1961. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà.
Ông rời xa thế giới lãng mạn của phố thị để đến gần hơn với đời sống người lao động và nông thôn trong kháng chiến cũng như công cuộc kiến thiết đất nước. Đây không chỉ là sự thay đổi về đề tài sáng tác mà còn là bước chuyển biến căn bản trong tư tưởng nghệ thuật: tìm thấy vẻ đẹp chân thực và lớn lao ngay trong cuộc sống bình dị của người nông dân.
Cống hiến và phụng sự đến những năm cuối đời
Từ sau Cách mạng Tháng Tám, Nguyễn Tiến Chung đảm nhiệm nhiều trọng trách trong lĩnh vực nghệ thuật và giáo dục. Ông vừa là giảng viên Đại học Mỹ thuật Việt Nam, vừa là Ủy viên Ban Chấp hành Hội Mỹ thuật Việt Nam và Ủy viên Hội đồng Nghệ thuật Hội Mỹ thuật Hà Nội.
Song song với công tác giảng dạy và hoạt động chuyên môn, ông vẫn miệt mài sáng tác cho đến những năm cuối đời. Năm 1976, họa sĩ Nguyễn Tiến Chung qua đời ở tuổi 62 sau một thời gian chống chọi với bệnh tật, khép lại hành trình của một người nghệ sĩ đã dành trọn cuộc đời để phụng sự cho hội họa và nền mỹ thuật Việt Nam.
Nguyễn Tiến Chung, Lão dân quân Quảng Bình, bút sắt, 1965. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà.
Hành trình nghệ thuật của Nguyễn Tiến Chung trong giai đoạn đầu là hành trình của một người nghệ sĩ không ngừng dịch chuyển để tìm thấy tiếng nói chân thực nhất của mình. Từ nền tảng hàn lâm của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương đến những năm tháng gắn bó với kháng chiến và đời sống nông thôn, mỗi bước ngoặt đều góp phần định hình nên một phong cách hội họa dung dị nhưng giàu chiều sâu. Cũng từ đây, người họa sĩ bắt đầu kiến tạo nên thế giới nghệ thuật riêng – nơi vẻ đẹp của con người bình thường và làng quê Việt Nam trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho suốt cuộc đời sáng tác.
Mời các bạn cùng đón đọc bài viết Nguyễn Tiến Chung – Mỹ học của niềm vui đời thường (Kỳ 2) để tiếp tục khám phá về ngôn ngữ hội hoạ của vị danh hoạ này nhé!
Tin bài liên quan
Nguyễn Tiến Chung – Mỹ học của niềm vui đời thường (Kỳ 3)
Không chỉ để lại một gia tài tác phẩm đồ sộ, Nguyễn Tiến Chung còn xây dựng nên một quan niệm nghệ thuật nhất quán trong suốt cuộc đời sáng tác. Với ông, hội họa không đơn thuần phản ánh hiện thực mà còn có khả năng nuôi dưỡng niềm tin, gieo mầm hạnh phúc và gìn giữ những giá trị đẹp đẽ của con người. Từ triết lý sáng tạo ấy, di sản mà ông để lại đã vượt khỏi khuôn khổ của từng tác phẩm để trở thành một dấu mốc quan trọng trong tiến trình phát triển của mỹ thuật Việt Nam hiện đại. Quan điểm sáng tạo: "Mỹ học của niềm vui sống" Nếu nhiều danh họa trên thế giới tìm đến hội họa như một cách đối diện và giải tỏa những bi kịch nội tâm, thì với họa sĩ Nguyễn Tiến Chung, nghệ thuật trước hết là nơi gìn giữ sự bình yên và lan tỏa niềm vui sống. Ông không né tránh hiện thực, nhưng luôn lựa chọn nhìn hiện thực bằng một cái nhìn nhân hậu, lạc quan và đầy hy vọng. Nguyễn Tiến Chung, Ngày chủ nhật, khắc gỗ, 1960. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà. Tinh thần ấy được thể hiện rõ qua tác phẩm "Ngày chủ nhật" (1960). Hình ảnh người mẹ bế con, cô gái đọc sách hay bình sen hồng bên khung cửa xanh ngọc không chỉ tái hiện một khoảnh khắc đời thường mà còn gửi gắm khát vọng về một cuộc sống hòa bình, nhân ái sau những năm tháng chiến tranh. Không gian tranh vì thế trở thành nơi con người tìm thấy sự an nhiên, nơi những điều bình dị được nâng lên thành vẻ đẹp của nghệ thuật. Sống và sáng tác trong giai đoạn đất nước trải qua hai cuộc kháng chiến cùng quá trình kiến thiết miền Bắc, Nguyễn Tiến Chung phản ánh tinh thần của thời đại bằng một ngôn ngữ tạo hình giàu chất thơ. Ông không minh họa lịch sử theo lối trực diện mà chắt lọc hiện thực qua lăng kính trữ tình, để từ đó khơi gợi niềm tin vào con người, vào lao động và vào một tương lai tốt đẹp hơn. Đó cũng chính là cốt lõi trong mỹ học mà ông theo đuổi suốt cuộc đời sáng tác. Nguyễn Tiến Chung, Đi chợ Tết, lụa, 1940. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà. Di sản bất tử và sự vinh danh xứng đáng Những đóng góp của Nguyễn Tiến Chung không chỉ được khẳng định qua gia tài tác phẩm đồ sộ mà còn được ghi nhận bằng nhiều giải thưởng và danh hiệu cao quý. Trong suốt sự nghiệp, ông lần lượt nhận Giải thưởng Triển lãm Mỹ thuật tháng Tám (1946), Giải thưởng Triển lãm Mỹ thuật (1971), Giải A Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc (1976) và Giải thưởng Đồ họa Quốc tế tại Cộng hòa Dân chủ Đức (1976). Nguyễn Tiến Chung, Phong cảnh Sài Sơn, khắc gỗ, 1970. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà. Năm 2000, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật (đợt II) cho cụm tác phẩm tiêu biểu trải dài trên nhiều chất liệu, gồm tranh lụa Được mùa, Mùa gặt; tranh khắc gỗ Chợ Nhông, Phong cảnh Sài Sơn, cùng tranh sơn dầu Nữ dân quân trao đổi kinh nghiệm bắn máy bay. Sự ghi nhận ấy không chỉ tôn vinh tài năng của một cá nhân mà còn khẳng định vị trí của họa sĩ Nguyễn Tiến Chung trong lịch sử mỹ thuật hiện đại Việt Nam. Người bắc nhịp cầu "Tây - Ta" Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Nguyễn Tiến Chung là khả năng dung hòa giữa tư duy tạo hình phương Tây và mỹ cảm truyền thống Việt Nam. Được đào tạo trong môi trường hàn lâm của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, ông tiếp thu vững vàng các nguyên lý về hình khối, bố cục và không gian nhưng không lựa chọn sao chép mô hình hội họa phương Tây. Thay vào đó, họa sĩ Nguyễn Tiến Chung chủ động "Việt hóa" ngôn ngữ tạo hình bằng cách chắt lọc tinh thần từ tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống, nghệ thuật chạm khắc đình làng và mỹ cảm của văn hóa nông nghiệp Bắc Bộ. Những đường nét giản lược giàu nhịp điệu, hình khối cô đọng cùng bảng màu gần gũi đã tạo nên một phong cách vừa hiện đại, vừa đậm đà bản sắc dân tộc. Nguyễn Tiến Chung, Nữ dân quân trao đổi kinh nghiệm bắn máy bay, sơn dầu, 90 x 110 cm, 1971. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà. Chính cách tiếp cận ấy đã mở ra một hướng phát triển độc lập cho hội họa Việt Nam trong thế kỷ XX. Không chỉ để lại nhiều tác phẩm có giá trị, Nguyễn Tiến Chung còn truyền cảm hứng cho các thế hệ họa sĩ sau này trong hành trình tìm kiếm bản sắc dân tộc giữa quá trình hiện đại hóa mỹ thuật. Lời kết Trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX, Nguyễn Tiến Chung là một trong số ít họa sĩ đã kiến tạo được một hệ mỹ học riêng mà chỉ cần nhìn vào tác phẩm, người xem cũng có thể cảm nhận được tinh thần của ông. Đó là một thế giới không có những bi kịch dữ dội hay sự kịch tính cực đoan, mà được lấp đầy bởi nhịp sống thanh bình của làng quê, vẻ đẹp khỏe khoắn của người lao động và niềm tin bền bỉ vào cuộc sống. Ông chứng minh rằng hội họa không nhất thiết phải nói về những điều lớn lao mới có thể chạm đến trái tim con người; đôi khi, chính những khoảnh khắc đời thường giản dị lại chứa đựng sức mạnh lay động lâu bền nhất. Bằng việc dung hòa tinh thần tạo hình hiện đại với mỹ cảm truyền thống Việt Nam, Nguyễn Tiến Chung đã góp phần định hình một hướng đi độc lập cho hội họa dân tộc trong giai đoạn hiện đại hóa. Những đóng góp của ông không chỉ nằm ở số lượng tác phẩm, ở các giải thưởng hay sự ghi nhận của giới chuyên môn, mà còn ở ảnh hưởng âm thầm nhưng sâu rộng đối với nhiều thế hệ họa sĩ sau này. Cho đến hôm nay, khi nhìn lại hành trình nghệ thuật của Nguyễn Tiến Chung, người ta vẫn nhận ra giá trị bền vững mà ông gửi gắm: nghệ thuật trước hết là sự đồng hành cùng con người, là khả năng gìn giữ ký ức văn hóa và lan tỏa niềm vui sống. Đó cũng chính là di sản quý giá nhất mà ông để lại cho mỹ thuật Việt Nam.
Nguyễn Tiến Chung – Mỹ học của niềm vui đời thường (Kỳ 2)
Nếu cuộc đời là hành trình tìm thấy con đường nghệ thuật của riêng mình thì các tác phẩm chính là nơi Nguyễn Tiến Chung bộc lộ rõ nhất bản lĩnh sáng tạo ấy. Không chạy theo những đề tài bi tráng hay những thử nghiệm cầu kỳ, ông kiên trì khắc họa vẻ đẹp bình yên của làng quê Việt Nam. Chính trong những bức tranh tưởng như mộc mạc ấy, người xem nhận ra một ngôn ngữ hội họa tinh luyện cùng tình yêu sâu sắc mà ông dành cho con người và cuộc sống. Trong ngôn ngữ tạo hình, ông lại khẳng định bản lĩnh của một nghệ sĩ có khả năng làm chủ nhiều chất liệu khác nhau. Dẫu thể hiện trên lụa, sơn mài, khắc gỗ hay mực nho, tranh của ông vẫn giữ được một tinh thần xuyên suốt: tôn vinh vẻ đẹp bình dị của con người, thiên nhiên và đời sống lao động. Bản lĩnh đa chất liệu và Mỹ học bình yên Họa sĩ Nguyễn Tiến Chung dành sự thấu cảm đặc biệt cho đề tài nông thôn. Tranh của ông luôn hướng về hình ảnh người nông dân chân chất với vẻ khỏe khoắn, đôn hậu, lạc quan và tràn đầy sinh khí. Thay vì khai thác những bi kịch hay sự cơ cực, ông lựa chọn khắc họa lao động như một trạng thái hòa hợp giữa con người với thiên nhiên và cộng đồng. Chính quan niệm ấy đã tạo nên cảm giác bình yên, trong trẻo và giàu sức sống – một mỹ cảm xuyên suốt trong hầu hết các sáng tác của ông. Bên cạnh hình tượng con người, những hình ảnh quen thuộc như con trâu, con gà, con cò hay con ngựa cũng xuất hiện với tần suất dày đặc trong tranh Nguyễn Tiến Chung. Dưới nét bút giàu tính khái quát và tinh thần Á Đông, chúng không còn đơn thuần là những vật nuôi của làng quê mà trở thành biểu tượng của nhịp sống nông nghiệp Bắc Bộ. Ông không quá chú trọng vào việc tả thực chi tiết mà luôn hướng đến việc nắm bắt "cái thần" của đối tượng – yếu tố làm nên sức sống riêng trong ngôn ngữ hội họa của mình. Nguyễn Tiến Chung, Được mùa, lụa, 1958. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà. Trong một cuộc phỏng vấn lúc sinh thời, khi được hỏi vì sao luôn lựa chọn đề tài nông thôn, Nguyễn Tiến Chung từng chia sẻ: “Đề tài nông thôn đã cuốn hút tôi. Hằng năm, cùng với học sinh vào những dịp hè chúng tôi về nông thôn cả ngày ở ngoài trời, giữa cánh đồng, tôi đứng bên giá vẽ da rám nắng mặt trời để ghi chép những con người cần cù, một nắng hai sương, phong cảnh thanh bình, dân dã. Mỗi một động tác, tư thế của người nông dân trong sản xuất, mỗi dáng con trâu, con bò kéo cày những thửa ruộng phủ đầy mạ non giống những tấm thảm nhung, những bóng tre phản chiếu ánh mặt trời, những mái cong ngôi đình… tất cả những đổi thay muôn hình muôn vẻ ấy tôi đều ghi lại." Lời tâm sự ấy phần nào lý giải vì sao hội họa Nguyễn Tiến Chung luôn mang đến cảm giác chân thực nhưng không nặng tính tả thực. Mỗi bức tranh đều được chắt lọc từ quá trình quan sát bền bỉ và sự gắn bó lâu dài với đời sống nông thôn, nơi người họa sĩ tìm thấy vẻ đẹp bền vững của cuộc sống bình dị. Nguyễn Tiến Chung, Chợ Nhông, khắc gỗ, 1956. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà. Không bị giới hạn trong bất kỳ khuôn khổ nào, họa sĩ Nguyễn Tiến Chung thể hiện năng lực sáng tạo trên nhiều chất liệu khác nhau. Với sơn mài, ông không lạm dụng sự lộng lẫy của vàng son mà tập trung khai thác nhịp điệu tạo hình hiện đại cùng khả năng gợi cảm của màu sắc. Trên lụa, ông phát huy tối đa vẻ mềm mại, trong trẻo và tinh tế vốn có của chất liệu. Trong khi đó, tranh khắc gỗ lại nổi bật với những mảng hình cô đọng, chắc khỏe nhưng vẫn giàu chất thơ và nhạc tính. Còn ở mực nho cùng các chất liệu truyền thống khác, ông lựa chọn lối diễn đạt tối giản, khoáng đạt, chỉ bằng vài nét bút đã có thể nắm bắt thần thái của đối tượng. Những kiệt tác đa chất liệu của Nguyễn Tiến Chung Để cảm nhận đầy đủ ngôn ngữ hội họa của Nguyễn Tiến Chung, cần nhìn vào những tác phẩm tiêu biểu trải dài trên nhiều chất liệu khác nhau – nơi tư duy tạo hình và quan niệm thẩm mỹ của ông được thể hiện rõ nét nhất. Tiêu biểu cho mảng tranh đề tài nông thôn là tác phẩm khắc gỗ "Chợ Nhông" (1956). Bức tranh tái hiện một phiên chợ quê bình dị với cây đa, mái đình, nón lá và những dáng người tấp nập. Điều đặc biệt không nằm ở việc tái hiện chi tiết hiện thực mà ở khả năng tổ chức bố cục giàu nhịp điệu. Những đường nét uốn lượn mềm mại cùng sự giản lược hình khối khiến toàn bộ tác phẩm gợi cảm giác như một bài ca dao được kể bằng ngôn ngữ tạo hình hơn là một bức ký họa thông thường. Nguyễn Tiến Chung, Chăn trâu, sơn dầu, 1957. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà. Ở "Chăn trâu" (1957, tranh màu), hình ảnh cậu bé thả diều bên chú trâu hiền lành hiện lên dưới bầu trời đỏ rực đầy sức sống. Gam màu nguyên sắc mạnh mẽ kết hợp với bố cục mộc mạc cho thấy ảnh hưởng từ tranh dân gian Đông Hồ và Hàng Trống, đồng thời vẫn giữ được tính khúc chiết và tinh thần tạo hình của hội họa hiện đại. Tác phẩm vừa mang vẻ hồn nhiên của tuổi thơ, vừa gợi nên nhịp sống thanh bình nơi làng quê Bắc Bộ. Trong bức tranh lụa "Được mùa" (1960), họa sĩ Nguyễn Tiến Chung khắc họa không khí rộn ràng của ngày gặt trên cánh đồng vàng óng. Chất liệu lụa được khai thác một cách tinh tế, làm nổi bật sự mềm mại trong chuyển sắc và nhịp điệu của hình khối. Những người nông dân gặt lúa được cách điệu như đang chuyển động trong một điệu múa giữa đồng vàng, để ánh sáng, màu sắc và tiết tấu hòa quyện thành bản hòa ca về sự no đủ, thanh bình. Nguyễn Tiến Chung, Đập lúa, sơn mài, 1963. Nguồn: Báo điện tử VNExpress. Trong khi đó, "Đập lúa" (1963, sơn mài) lại thể hiện một sắc thái mạnh mẽ hơn. Ba nhân vật chiếm gần trọn không gian tranh với những động tác đập lúa dứt khoát, khỏe khoắn, tạo nên nhịp điệu giàu năng lượng. Khối hình được cô đọng, bố cục chắc khỏe kết hợp cùng bảng màu đặc trưng của sơn mài đã mang đến vẻ đẹp vừa hiện đại, vừa đậm đà bản sắc dân tộc. Qua tác phẩm này, có thể thấy Nguyễn Tiến Chung không chỉ thành công trong việc làm chủ chất liệu mà còn khẳng định khả năng dung hòa giữa tinh thần tạo hình phương Tây và mỹ cảm truyền thống Việt Nam. Điều làm nên giá trị lâu bền của Nguyễn Tiến Chung không chỉ nằm ở khả năng làm chủ nhiều chất liệu hội họa mà còn ở cách ông gửi gắm tinh thần Việt Nam vào từng đường nét, màu sắc và bố cục. Dù là tranh lụa, sơn mài, khắc gỗ hay mực nho, tác phẩm của ông đều hướng người xem trở về với vẻ đẹp bình dị của cuộc sống, nơi lao động, thiên nhiên và con người cùng hòa thành một nhịp điệu thanh bình. Chính sự nhất quán ấy đã tạo nên bản sắc riêng của họa sĩ Nguyễn Tiến Chung và chuẩn bị nền tảng cho những giá trị tư tưởng, mỹ học mà ông để lại cho nền mỹ thuật Việt Nam. Mời quý độc giả cùng đón đọc Nguyễn Tiến Chung – Mỹ học của niềm vui đời thường (Kỳ 3) để tiếp tục khám phá quan niệm nghệ thuật, triết lý sáng tạo cũng như những di sản quý báu mà vị danh họa đã để lại nhé!
Nguyễn Tiến Chung – Mỹ học của niềm vui đời thường (Kỳ 1)
Trong dòng chảy của mỹ thuật hiện đại Việt Nam, nếu mỗi danh họa mang một căn tính nghệ thuật riêng biệt – người khắc khoải với nỗi đau nhân thế, người đam mê những thể nghiệm siêu thực – thì Nguyễn Tiến Chung chọn một lối đi riêng: gieo vào lòng người xem niềm vui sống, sự thanh bình và hơi thở ấm áp của đất đai quê kiểng. Họa sĩ Nguyễn Tiến Chung (1914 - 1976), một đại thụ của nền hội họa Việt Nam, người đã dung hợp xuất sắc tư duy tạo hình phương Tây với tâm hồn Việt Nam để tôn vinh vẻ đẹp của nông thôn và người lao động. Ông dành cả đời để đi tìm vẻ đẹp trong những điều bình dị nhất của cuộc sống, nơi con người, thiên nhiên và lao động hòa quyện thành một thế giới đầy lạc quan và nhân hậu. Từ những cánh đồng lúa, lũy tre làng đến hình ảnh người nông dân chất phác, tất cả đều được ông chuyển hóa thành một thế giới hội họa giàu nhạc tính, tràn đầy sức sống và tinh thần lạc quan. Chính lựa chọn ấy đã tạo nên một mỹ học Nguyễn Tiến Chung – mỹ học của niềm vui đời thường – góp phần làm phong phú diện mạo hội họa Việt Nam thế kỷ XX. Chân dung họa sĩ Nguyễn Tiến Chung. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà. Đất lành Thanh Oai và chiếc nôi Đông Dương Họa sĩ Nguyễn Tiến Chung sinh ra và lớn lên tại Thanh Oai, Hà Nội – một vùng đất ven đô trù phú, giàu truyền thống văn hóa và mang đậm nét đặc trưng của làng quê đồng bằng Bắc Bộ. Đây chính là "bột lọc" nuôi dưỡng cảm quan thẩm mỹ thuần Việt, đồng thời bồi đắp tình yêu sâu sắc của ông dành cho thiên nhiên và đời sống nông thôn, nguồn cảm hứng xuyên suốt sự nghiệp sáng tác sau này. Nguyễn Tiến Chung tốt nghiệp khóa XI Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (1936 - 1941). Tại đây, ông được tiếp cận nền đào tạo hàn lâm phương Tây với kiến thức bài bản về giải phẫu, ánh sáng, phối cảnh và bố cục. Tuy nhiên, bên cạnh tinh thần hội họa hiện đại, các giảng viên của Trường Mỹ thuật Đông Dương vẫn luôn khuyến khích học trò quay trở về khai phá chất liệu và tâm hồn bản địa. Chính điều đó đã thôi thúc Nguyễn Tiến Chung lựa chọn những đề tài bình dị của quê hương, đồng thời kết hợp khéo léo các chất liệu truyền thống quen thuộc với văn hóa Á Đông để tạo dựng phong cách riêng. Ngay từ năm 1946, ông trở thành giảng viên Trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam (nay là Đại học Mỹ thuật Việt Nam). Cùng với Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn, Tô Ngọc Vân… Nguyễn Tiến Chung là một trong những người đặt những viên gạch đầu tiên cho sự nghiệp đào tạo và truyền nghề, góp phần xây dựng nền giáo dục mỹ thuật Việt Nam trong những năm đầu độc lập. Hành trình nghệ thuật từ thẩm mỹ lãng mạn đến dung dị đời thường Cuộc đời nghệ thuật của Nguyễn Tiến Chung là hành trình chuyển dịch đầy thú vị trong tư duy thẩm mỹ. Từ nền tảng hàn lâm Đông Dương với những nét cọ lãng mạn, phảng phất hơi thở phố thị, ông dần rẽ hướng để tìm đến vẻ đẹp bình dị của làng quê, nơi ông tìm thấy chân lý nghệ thuật của đời mình dưới bóng tre xanh và bên những người nông dân mộc mạc. Trước 1945 - "Thanh âm lãng mạn tiền chiến" Cũng như nhiều nghệ sĩ cùng thời, họa sĩ Nguyễn Tiến Chung chịu ảnh hưởng sâu sắc từ không khí văn nghệ lãng mạn của giai đoạn tiền chiến. Nguyễn Tiến Chung, Hai thiếu nữ đi trên đồng lúa, sơn mài, 1943 - 1944. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà. Các sáng tác của ông thời kỳ này chủ yếu xoay quanh những đề tài quen thuộc của tầng lớp thị dân và trí thức như thiếu nữ trong tà áo dài, phong cảnh cổ kính, đình chùa tĩnh lặng hay những góc phố mang màu sắc hoài niệm. Bút pháp của ông thanh thoát, tinh tế; bảng màu nhã nhặn, sang trọng nhưng vẫn giữ được vẻ trầm lắng, tạo nên một cảm xúc nhẹ nhàng và sâu lắng đặc trưng. Bước ngoặt sau Cách mạng Tháng Tám (1945) Sau Cách mạng Tháng Tám, Nguyễn Tiến Chung tham gia kháng chiến và hoạt động trong lực lượng Việt Minh nội thành Hà Nội (1947 - 1953). Chính những trải nghiệm thực tế ấy đã làm thay đổi sâu sắc nhãn quan nghệ thuật của ông. Nguyễn Tiến Chung, Phong cảnh Thanh Hóa, 1961. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà. Ông rời xa thế giới lãng mạn của phố thị để đến gần hơn với đời sống người lao động và nông thôn trong kháng chiến cũng như công cuộc kiến thiết đất nước. Đây không chỉ là sự thay đổi về đề tài sáng tác mà còn là bước chuyển biến căn bản trong tư tưởng nghệ thuật: tìm thấy vẻ đẹp chân thực và lớn lao ngay trong cuộc sống bình dị của người nông dân. Cống hiến và phụng sự đến những năm cuối đời Từ sau Cách mạng Tháng Tám, Nguyễn Tiến Chung đảm nhiệm nhiều trọng trách trong lĩnh vực nghệ thuật và giáo dục. Ông vừa là giảng viên Đại học Mỹ thuật Việt Nam, vừa là Ủy viên Ban Chấp hành Hội Mỹ thuật Việt Nam và Ủy viên Hội đồng Nghệ thuật Hội Mỹ thuật Hà Nội. Song song với công tác giảng dạy và hoạt động chuyên môn, ông vẫn miệt mài sáng tác cho đến những năm cuối đời. Năm 1976, họa sĩ Nguyễn Tiến Chung qua đời ở tuổi 62 sau một thời gian chống chọi với bệnh tật, khép lại hành trình của một người nghệ sĩ đã dành trọn cuộc đời để phụng sự cho hội họa và nền mỹ thuật Việt Nam. Nguyễn Tiến Chung, Lão dân quân Quảng Bình, bút sắt, 1965. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà. Hành trình nghệ thuật của Nguyễn Tiến Chung trong giai đoạn đầu là hành trình của một người nghệ sĩ không ngừng dịch chuyển để tìm thấy tiếng nói chân thực nhất của mình. Từ nền tảng hàn lâm của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương đến những năm tháng gắn bó với kháng chiến và đời sống nông thôn, mỗi bước ngoặt đều góp phần định hình nên một phong cách hội họa dung dị nhưng giàu chiều sâu. Cũng từ đây, người họa sĩ bắt đầu kiến tạo nên thế giới nghệ thuật riêng – nơi vẻ đẹp của con người bình thường và làng quê Việt Nam trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho suốt cuộc đời sáng tác. Mời các bạn cùng đón đọc bài viết Nguyễn Tiến Chung – Mỹ học của niềm vui đời thường (Kỳ 2) để tiếp tục khám phá về ngôn ngữ hội hoạ của vị danh hoạ này nhé!