Tại triển lãm Salon Unique cuối năm 1943, giữa nhiều tác phẩm được vẽ tinh xảo và tỉ mỉ theo phong cách mỹ nghệ bản địa, vốn đang là gu thẩm mỹ lẫn thị hiếu của người Pháp lẫn người Việt, quan Toàn quyền Đông Dương lại mua một bức tranh vẽ Thành Huế bằng sơn dầu theo hướng khác hẳn: phóng khoáng, vạm vỡ, hoàn toàn không sa vào tiểu tiết. Tác phẩm đó thuộc về một chàng sinh viên Mỹ thuật Đông Dương, người mà sau này sẽ trở thành một trong những bậc thầy mang công lao lớn với nền nghệ thuật Việt Nam.
Chân dung họa sĩ Huỳnh Văn Thuận. Nguồn: Lao động Thủ đô.
Đó là họa sĩ Huỳnh Văn Thuận, người họa sĩ có cuộc đời và sự nghiệp vô cùng thú vị: ông học trường mỹ thuật trong Nam lẫn ngoài Bắc, ông thành thạo sơn dầu phóng khoáng và cũng là bậc thầy của sơn khắc tinh xảo, ông vừa có kho tàng cá nhân ấn tượng và cũng có những tác phẩm tuyên truyền kinh điển đóng góp cho đất nước và Cách mạng. Dường như ông luôn được dẫn dắt để “đi mây về gió” giữa hai thái cực của mọi khía cạnh của việc học và làm nghệ thuật mà ông được chạm vào.
Người lĩnh hội cả hai miền hội họa
Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận, sinh ra ở xã Bình Hòa, quận Gò Vấp, tỉnh Gia Định (nay là khu vực Bình Thạnh, TP.HCM) vào ngày 18/10/1921 (có thông tin cho rằng ông sinh vào năm 1920). Ông sinh ra trong một gia đình không có truyền thống nghệ thuật, thế nhưng điều đó cũng không thể ngăn hạt mầm hội họa nảy nở trong ông.
Năm 15 tuổi, ông thi và đậu vào trường École de dessin de Gia Định (Trường Vẽ Gia Định, sau 1940 được đổi tên thành École des Arts Appliqués de Gia Định – Trường Mỹ nghệ thực hành Gia Định). Ông theo học tại đây từ 1936 đến 1939. Giai đoạn đó, chương trình đào tạo của Trường Vẽ Gia Định gắn nhiều với đời sống và lao động của người dân Nam Bộ, chú trọng các môn hình họa, trang trí và đặc biệt là thủ công mỹ nghệ thực tế. Nếu cho rằng một danh họa là người thành thục vẹn toàn cả hai khía cạnh nghệ nhân và nghệ sĩ thì chính trong thời gian này, ông đã lĩnh hội được sự lành nghề cần có để trở thành một bậc thầy của hội họa Việt Nam trong tương lai.
Sau 3 năm học tập tại Trường Vẽ Gia Định, ông thi và đỗ vào École Supérieure des Beaux-Arts de l’Indochine (ESBAI – Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương) tại Hà Nội.
Một số cựu sinh viên Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương về thăm trường tại Hà Nội vào năm 1993. Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận đứng thứ năm từ phải sang. Nguồn: Tạp chí Mỹ thuật.
Trong suốt thời gian tồn tại, Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương đào tạo tổng cộng 18 khóa, nhưng chỉ có 13 khóa là được tốt nghiệp chính thức. Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận tốt nghiệp vào năm 1944, khóa XIII (1939 - 1944), cũng là khóa cuối cùng được chính thức tốt nghiệp. Năm 1945, Nhật đảo chính Pháp, nổ ra cuộc chiến tranh kéo dài. Sinh viên các khóa sau đó không thể làm bài tốt nghiệp và Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương cũng đóng cửa trong cùng năm. Trong khóa XIII của ông cũng chỉ có 6 người tốt nghiệp. Ngoài ông ra, 5 người còn lại là Nguyễn Sỹ Ngọc, Trần Đình Thọ, Nguyễn Trọng Hợp, Phạm Văn Đôn và Nguyễn Thị Kim.
Ở Hà Nội, ông học sơn dầu. Sơn dầu khai phá trong ông nét phóng khoáng khác với sự kỹ lưỡng và tỉ mỉ đã lĩnh hội ở Gia Định, đồng thời hoàn thiện thêm tư duy nghệ thuật tạo hình của ông. Từ khi chưa tốt nghiệp, ông đã sáng tác ra những bức tranh sơn dầu gây tiếng vang, như là bức “Buổi sớm ở Hàng Xanh” (1940), hay bức “Thành Huế” (1943) vừa đạt giải nhất tại triển lãm Salon Unique, vừa được quan Toàn quyền Đông Dương bấy giờ mua lại.
Huỳnh Văn Thuận, Thành Huế. Phía dưới có chú thích Toàn quyền Decoux đã mua tranh. Nguồn: Tuần báo Indochine ngày 9/12/1943, nhà nghiên cứu Loan de Fontbrune cung cấp, trích từ trang Luxuo.
Đa số họa sĩ từ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương chỉ học 5 năm chính thức. Riêng họa sĩ Huỳnh Văn Thuận, vì học cả hai trường ở hai miền, có tới 8 năm để hoàn thiện tay nghề, bút pháp lẫn tư duy nghệ thuật của mình. Ông không còn chỉ là một nghệ nhân hay một nghệ sĩ: ông là người am hiểu cả chất liệu nghệ thuật truyền thống của dân tộc lẫn tư duy hội họa hiện đại được du nhập từ phương Tây.
Đem nghệ thuật giao thoa với Cách Mạng.
Như nhiều văn nghệ sĩ cùng thời, ông cũng tham gia các phong trào sinh viên yêu nước. Ông còn tham gia cướp trại Bảo An binh tại Hà Nội vào năm 1945. Trong thời gian này, ông cũng bắt đầu sáng tác tranh cổ động. Tuy chỉ mới tốt nghiệp sơn dầu ít lâu nhưng ông lại không gắn bó với chất liệu này và sự phóng khoáng của nó. Thay vào đó, ông tìm về với sự kỹ lưỡng, tỉ mỉ và tỉa tót của sơn khắc, khắc gỗ Năm 1946, ông cùng họa sĩ Lê Phả tổ chức “Triển lãm nhóm đồ họa hai người” tại Hà Nội với các tác phẩm tranh khắc gỗ tuyên truyền cho phong trào Cách Mạng.
Sau ngày Toàn quốc kháng chiến, ông cùng nhiều nghệ sĩ khác lên chiến khu Việt Bắc để tiếp tục gắn bó với Cách Mạng. Tại đó, ông được kết nạp Đảng, về công tác tại tổ họa của Trung ương Đoàn Thanh niên. Đến giữa năm 1951, ông cùng họa sĩ Tôn Đức Lượng được giao cho phác thảo huy hiệu Đoàn Thanh niên cứu quốc. Bản phác thảo của ông – cánh tay Đoàn viên rắn rỏi, cầm chắc quốc kỳ, tiến về phía trước – đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh chọn làm biểu tượng của Đoàn. Huy hiệu Đoàn thanh niên ngày nay vẫn giữ nguyên cấu trúc như thiết kế ban đầu của ông.
Mẫu huy hiệu Đoàn thanh niên do họa sĩ Huỳnh Văn Thuận thiết kế. Nguồn: Viet Art View.
Những năm tiếp theo, ông vẫn dùng tài hoa nghệ thuật của mình để đóng góp cho Cách Mạng một cách sôi nổi. Ông tiếp tục vẽ nhiều tranh cổ động và bắt đầu sáng tác một số tranh sơn khắc đề tài lao động, kiến quốc. Bên cạnh đó ông còn sáng tác tranh truyện tuyên truyền, tham gia vẽ chân dung lãnh tụ. Nhiều tác phẩm vẽ Chủ tịch Hồ Chí Minh của ông đã trở thành kinh điển và vẫn được sử dụng tới ngày nay. Đến năm 1953, ông cùng họa sĩ Lê Phả và họa sĩ Bùi Trang Chước được giao nhiệm vụ vẽ mẫu tiền riêng của Việt Nam.
Từ bậc thầy hội họa đến người lãnh đạo nghệ thuật
Sau khi cùng đoàn quân chiến thắng về tiếp quản Thủ đô vào năm 1954, ông bắt đầu công tác ở Ban Mỹ thuật Hội Văn nghệ Việt Nam.
Ông cũng bắt đầu tổ chức triển lãm cùng nhiều họa sĩ khác. Năm 1954, ông tham gia ban tổ chức Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc cùng các họa sĩ Trần Văn Cẩn, Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Tiến Chung, Huỳnh Văn Gấm, Mai Văn Hiến, Nguyễn Sỹ Ngọc, Lương Xuân Nhị và Nguyễn Văn Tỵ. Trong kỳ triển lãm này vào năm 1958, tác phẩm của ông đã xuất sắc giành Giải nhất. Ông cũng đạt Giải nhì trong hai lần tham gia tiếp theo vào các năm 1960 và 1990. Năm 1956, ông đã cùng các họa sĩ đưa triển lãm Mỹ thuật Việt Nam trưng bày ở Trung Quốc, Triều Tiên, Mông Cổ.
Huỳnh Văn Thuận, Thôn Vĩnh Mốc, sơn khắc. Tác phẩm tham gia và giành giải Nhất tại Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc 1958. Nguồn: Luxuo.
Từ một bậc thầy thành thạo cả nghệ thuật lẫn kỹ nghệ, ông không ngừng vươn lên, đấu tranh, đổi mới theo cùng nhịp đập của đất nước thời bấy giờ, cuối cùng trở thành một nhân tố quan trọng, có vị thế và tiếng nói trong hàng ngũ lãnh đạo nghệ thuật nước nhà. Năm 1956, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận cùng nhiều họa sĩ, nhà điêu khắc chuẩn bị cho Đại hội thành lập Hội Mỹ thuật Việt Nam. Đại hội đã được tổ chức từ ngày 26 đến 29/3/1957. Là một trong số 123 hội viên đầu tiên, tại Đại hội, ông được bầu vào Ban Chấp hành khóa I (1957 - 1983). Từ năm 1958, ông được Ban Chấp hành bầu làm Phó Tổng Thư ký và Phó Bí thư Đảng Đoàn của Hội Mỹ thuật Việt Nam. Năm 1966, ông nằm trong tổ sáng tác tranh cổ động của Hội Mỹ thuật Việt Nam cùng các họa sĩ Mai Văn Hiến, Huỳnh Văn Gấm để đẩy mạnh sáng tác loại hình nghệ thuật này.
Đầu năm 1975, ông cùng với các họa sĩ Trần Văn Cẩn, Nguyễn Văn Tỵ, Hoàng Minh Hằng, Tạ Diệu Hương, Lê Văn Tài đi chiến dịch Hồ Chí Minh theo đường Trường Sơn đến Buôn Mê Thuột. Khi chiến dịch vừa kết thúc, ông cùng các họa sĩ đã tham gia vẽ chân dung, vẽ tranh cổ động, lễ đài cho ngày lễ chiến thắng.
Trọn đời cống hiến cho nghệ thuật nước nhà
Khi tham gia đoàn quân tiếp quản thành phố Sài Gòn vào năm 1974, ông được bầu làm Cục trưởng Cục Mỹ thuật miền Nam. Sau ngày đất nước hòa bình, ông làm Trưởng ban Mỹ thuật Bộ Văn hóa và Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) từ năm 1977 đến năm 1979. Ông giữ chức Phó Tổng thư ký Hội Mỹ thuật Việt Nam cho đến năm 1983, sau đó được bổ nhiệm làm Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam trong giai đoạn 1983–1989. Sau khi về hưu, ông dành thời gian cho gia đình và để chăm sóc vợ. Những năm gần cuối đời, ông chuyển vào TP.HCM để sống cùng con trai. Ông vẫn dành nhiều suy tư, trăn trở cho nghệ thuật và tác phẩm trong những ngày tháng sau cùng của mình.
Tranh cổ động của họa sĩ Huỳnh Văn Thuận mừng 110 năm ngày sinh Bác Hồ. Nguồn: VOV.
Trong suốt cuộc đời và quá trình hoạt động Cách Mạng, nghệ thuật, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận đã được trao tặng vô số huân chương và giải thưởng, tiêu biểu như Huân chương Độc lập hạng Ba, Huân chương Kháng chiến hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mĩ cứu nước hạng Nhất. Năm 2001, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận được tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật đợt I.
Vào 18/10/2017, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận từ giã cõi đời ở tuổi 97, khép lại hành trình 81 năm học, làm nghề và đóng góp cho nền mỹ thuật nước nhà.
Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận đã dùng trọn vẹn tài hoa của mình để phục vụ cho đất nước lẫn nền nghệ thuật Việt Nam. Nói đến tài năng của ông, giới nhà nghề ai cũng phải ngả mũ thán phục, bới ít ai có thể vừa là một nghệ sĩ hội họa bậc thầy, vừa là một người thợ mỹ nghệ thượng thừa. Hai thái cực này trong bút pháp của ông vừa bổ sung cho nhau mà cũng vừa có những nét riêng độc đáo.
Mời các bạn đón đọc kỳ 2 của loạt bài viết về họa sĩ Huỳnh Văn Thuận để tìm hiểu thêm về phong cách hội họa của ông!
Tin bài liên quan
Huỳnh Văn Thuận – Nét khắc trường tồn với nghệ thuật nước nhà (Kỳ 3)
Khi nhìn hình vẽ trên những tờ tiền Việt xưa, huy hiệu trên những chiếc áo Đoàn thanh niên, hay khi ngắm thấy tranh ảnh, áp phích tuyên truyền, có khi là ta đang nhìn những gì được thừa hưởng từ tài hoa của họa sĩ Huỳnh Văn Thuận. Một vài số trong đó có khi là chính tác phẩm của ông còn được dùng tới ngày nay! Những di sản của họa sĩ Huỳnh Văn Thuận không chỉ nằm riêng trong nghệ thuật mà còn dành cho đất nước và nhân dân Việt Nam. Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận. Nguồn: Bình Minh Art Gallery. Lá cờ đầu của dòng tranh cổ động Trong suốt thời gian đi cùng Cách Mạng, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận đã dành gần như trọn vẹn tâm sức cho dòng tranh tuyên truyền, cổ động. Các tác phẩm của ông không hề sáo rỗng hay hình thức, ngược lại, chúng sinh động, cố hồn, có sức chạm, có ý tứ sáng tạo và giàu sức kể chuyện bằng hình ảnh. Ngoài tranh cổ động, ông còn sáng tác nhiều mẩu truyện tranh nhỏ dí dỏm về đề tài chống giặc. Khi xem tranh cổ động của ông, ta cũng dễ dàng nhận thấy một số bức có tư duy “chơi” với hình ảnh không khác biệt hay thua kém gì thẩm mỹ thiết kế của thời nay. Điển hình như bức vẽ bàn tay chặn trái bom theo lối line-art và khéo léo lồng ghép thêm hình ảnh cánh chim bồ câu hòa bình. Hay trong bức “Quét sạch nó đi” để tuyên truyền chống tham nhũng, ông chơi với câu chữ bằng những hình ảnh tương ứng: cặp chổi quét con bạch tuộc nhiều vòi xấu xí, mỗi vòi đại diện cho một thứ tệ nạn cần được ngăn chặn trước khi vươn dài. Tranh cổ động của họa sĩ Huỳnh Văn Thuận. Nguồn: Đại học Mỹ thuật TP.HCM. Tuy tranh tuyên truyền là loại hình mang tính phục vụ cao và dễ sa vào khô khan, chính sự sáng tạo và yêu thích của họa sĩ Huỳnh Văn Thuận với dòng tranh này đã biến các tác phẩm cổ động của ông trở nên gần gũi, dễ đi vào lòng người mà vẫn đáp ứng tính thời sự lẫn yêu cầu của tổ chức. Đến tận ngày nay, nhiều tác phẩm tuyên truyền của ông vẫn được người lớn tuổi biết đến. Thậm chí, trong các tranh tuyên truyền hiện đại, ta dường như thấy đâu đó vẫn có sự thừa hưởng từ cách tư duy về hình ảnh và bố cục của ông. Di sản để lại cho thanh niên đất nước Một trong những di sản nổi bật của họa sĩ Huỳnh Văn Thuận chính là mẫu thiết kế huy hiệu Đoàn thanh niên. Năm 1951, tại chiến khu Việt Bắc. hai họa sĩ Huỳnh Văn Thuận và Tôn Đức Lượng được giao một nhiệm vụ lớn: thiết kế huy hiệu cho tổ chức Đoàn thanh niên. Khi phác thảo của hai người được nộp lên phê duyệt, đích thân Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chọn bản của họa sĩ Huỳnh Văn Thuận và còn đề dưới bản vẽ: “Thanh niên tay cầm cờ đỏ sao vàng tiến lên”. Qua nhiều thay đổi về tên gọi của tổ chức Đoàn lẫn chi tiết hay màu sắc trên huy hiệu, phần bố cục và các yếu tố chủ đạo do họa sĩ Huỳnh Văn Thuận thiết kế đều được giữ nguyên: cánh tay người thanh niên rắn rỏi, cầm cờ xông pha về phía trước. Sau 75 năm kể từ ngày mẫu thiết kế này ra đời, nó vẫn đang hàng ngày gắn bó và soi đường cho các thế hệ thanh niên Việt Nam. Mẫu huy hiệu Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh ngày nay, vẫn giữ nguyên cấu trúc thiết kế như phác thảo ban đầu của họa sĩ Huỳnh Văn Thuận. Nguồn: Đoàn Thanh niên Việt Nam. Người thiết kế mẫu tiền Việt Nam Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận còn để lại một di sản nữa mà đương thời, khi đang thực hiện dự án đó, thậm chí cả vợ con cũng không được biết! Đó là năm 1953, ông cùng hai họa sĩ là Lê Phả và Bùi Trang Chước được giao nhiệm vụ vẽ mẫu tiền giấy cho đất nước. Là bậc thầy tỉa tót và vẽ chi tiết, nghiễm nhiên họa sĩ Huỳnh Văn Thuận là lựa chọn không thể phù hợp hơn, bởi thiết kế tờ tiền phải cực kỳ tinh xảo, vừa thể hiện được uy tín và oai nghiêm quốc gia, vừa để tránh làm giả. Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận sinh thời đã kể: “Tôi vừa đeo kính, lại vừa phải soi kính lúp để nét vẽ suông, nhỏ và đều nhau. Chúng tôi cũng mất nhiều tháng lên các đền chùa để tham khảo phục trang của người dân tộc để nét hoa văn trên tờ tiền mang bản sắc Việt Nam”. Mẫu tiền mà ông thiết kế là tờ 10 đồng màu đỏ năm 1958. Các chi tiết trên đó cực kỳ sống động, từ Quốc huy, các chi tiết trang trí cho đến cảnh nhà máy ở mặt sau tờ tiền. Đặc biệt chân dung Bác Hồ được vẽ tinh xảo đến từng đường tóc và bắt trọn thần thái vị cha già của dân tộc. Mặt trước và sau của tờ 10 đồng màu đỏ (1958) do họa sĩ Huỳnh Văn Thuận thiết kế. Nguồn: Hình ảnh từ gia đình họa sĩ, trích từ trang Luxuo. Họa sĩ “chuyên vẽ Bác Hồ” Ngoài tờ 10 đồng tiền Việt Nam năm 1958, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận còn có rất nhiều cơ duyên được vẽ chân dung hay tranh về Bác Hồ. Khi về tiếp quản thủ đô cuối năm 1954, việc đầu tiên ông làm là vẽ chân dung cỡ lớn của Bác để treo trước nhà hát lớn. Trước đó, ông cũng đã nhận nhiệm vụ vẽ tranh lãnh tụ để phục vụ cho công tác tuyên truyền. Ông tâm niệm rằng: “Mình chuyên vẽ Bác Hồ, lại chuyên vẽ tranh cổ động về Bác thì càng phải gương mẫu trau dồi đạo đức Cách Mạng, đạo đức Bác Hồ. Có rèn luyện, học tập đạo đức Bác Hồ thì nét vẽ về Bác mới trong sáng, chân thật”. Hình tượng Bác Hồ luôn có vị trí quan trọng trong kho tàng tác phẩm của ông. Cách thức và bố cục ông dùng để thể hiện hình ảnh Bác đến ngày nay vẫn còn được học hỏi và kế thừa. Bức “Việt Nam trường tồn, Hồ Chí Minh sống mãi” là một trong những sáng tác tiêu biểu của ông về Bác mà có lẽ nhiều người vẫn còn nhớ về nó. Tranh cổ động của họa sĩ Huỳnh Văn Thuận mừng 115 năm ngày sinh Bác Hồ. Nguồn: VOV. Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận đã có một cuộc đời lẫn sự nghiệp phi thường. Ông vừa đóng góp nhiều cho Cách Mạng, cho đất nước, vừa có công lao trong việc xây dựng nền móng cho các tổ chức nghệ thuật lớn hiện tại của Việt Nam. Những tác phẩm của ông, ở dòng tranh nghệ thuật lẫn tranh tuyên truyền, vẫn sẽ còn được phân tích và học hỏi ở những thế hệ nghệ sĩ sau này. Ông đích thị là một trong những bậc thầy không thể chối cãi của nền nghệ thuật Việt Nam hiện đại.
Huỳnh Văn Thuận – Nét khắc trường tồn với nghệ thuật nước nhà (Kỳ 2)
Ít người có thể vừa là bậc thầy hội họa, vừa tận tường mỹ nghệ, bởi sa đà tiểu tiết thì mất hết cảm xúc, nhưng bút pháp phóng khoáng quá lại không bắt được cái hay của sự tinh vi. Vậy mà họa sĩ Huỳnh Văn Thuận có thể làm cả hai một cách thượng thừa. Ông đi mây về gió giữa hai thái cực của bút pháp, vừa có nét riêng ở mỗi phong cách, vừa biết cách dung hòa chúng để tạo ra những đặc trưng riêng cho mình. Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà. Chàng sinh viên được Toàn quyền Đông Dương mua tranh Năm 1943, triển lãm Salon Unique lần thứ nhất được tổ chức tại Hà Nội. Đó là chương trình triển lãm nổi tiếng, được tổ chức ở quy mô toàn Đông Dương và kéo dài suốt 10 ngày. Sự ra đời của cuộc triển lãm này có tác động lớn từ Đô đốc Jean Decoux, là Toàn quyền Đông Dương lúc bấy giờ. Ông Jean Decoux là người đặc biệt yêu mỹ thuật; ông thường đến thăm trường Mỹ thuật để gặp gỡ giảng viên và xem học trò vẽ. Huỳnh Văn Thuận, Bìa tạp chí Indochine, số ra ngày 9 tháng 12 năm 1943, đưa tin về SALON UNIQUE 1943. Nguồn: Nhà nghiên cứu Loan de Fontbrune cung cấp, trích từ trang Luxuo. Ở xứ An Nam thời đó, gu thẩm mỹ của cả người Việt lẫn người Pháp vẫn bị mê hoặc nhiều bởi phong cách trang trí, mỹ nghệ đậm chất Á Đông: những đường cong uyển chuyển trên chùa, tháp hay những chi tiết chạm khắc tinh xảo của mái đình, cung điện. Người Pháp gọi sở thích này bằng từ exotisme: một thứ hương xa mà quyến rũ, một phong vị ngoại lai kích khởi sự hiếu kỳ không thể cưỡng lại về một vùng đất viễn Đông ở cuối chân trời. Thế nhưng, khi triển lãm diễn ra và Toàn quyền Đông Dương đến dự, ông bất ngờ chọn mua một bức tranh khác hẳn thị hiếu đương thời. Đó là một bức tranh vẽ kinh thành Huế bằng sơn dầu. Trong tranh, thành Huế hiện lên qua những mảng to rộng, vạm vỡ, như là được vẽ bằng cọ cỡ lớn chỉ với vài nét mạnh mẽ, hào phóng. Bố cục tranh cũng vô cùng hài hòa, có tường thành, tháp canh ở gần và cũng có ruộng làng, rặng núi ở xa. Các đường nét kiến trúc của kinh thành được xử lý để đồng thời trở thành những đường dẫn cuốn mắt người xem càng sâu trong tranh. Cách thành Huế được khắc họa trong bức tranh đó khác hẳn phong cách Á Đông đương thời: trực diện, không sa đà vào chi tiết, xử lý ánh sáng điêu luyện, sắp xếp bố cục và hình họa tài tình, đồng thời “thoát” nhất so với các tranh khác. Những bức tranh được bày trong Salon Unique 1943 được đăng trong trang báo Indochine. Ảnh bức tranh “Thành Huế” của họa sĩ Huỳnh Văn Thuận nằm ở góc phải trên cùng. Nguồn: Hình ảnh từ tuần báo Indochine số ra ngày 9 tháng 12 năm 1943, nhà nghiên cứu Loan de Fontbrune cung cấp, trích từ trang Luxuo. Bức tranh đó hoàn toàn có thể là tác phẩm của một họa sĩ lão luyện. Nhưng thật ra, đó là bài vẽ thực tế tại miền Trung của Huỳnh Văn Thuận khi ông đang theo học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Ông Joseph Inguimberty, người thầy của nhiều danh họa Việt Nam, đã nhận ra sự đặc biệt của bức tranh này và gửi nó tới triển lãm. Bức “Thành Huế” được Toàn quyền mua với giá 50 đồng tiền Đông Dương, một món tiền lớn ở thời đó. Nhưng điều quan trọng hơn là nó cho thấy chàng sinh viên Huỳnh Văn Thuận từ sớm đã sở hữu một thứ thẩm mỹ vượt xa tiêu chuẩn đương thời. Tuy xuất thân từ Trường Vẽ Gia Định, là trường thiên về trang trí và mỹ nghệ, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận vẫn cực kỳ tài tình trong việc xử lý hình họa và bố cục theo hơi thở nghệ thuật hiện đại mà Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương đã thổi vào cho Việt Nam. Huỳnh Văn Thuận, Buổi sớm ở Hàng Xanh, sơn dầu trên toan. Nguồn: Luxuo. Tuy thượng thừa với sơn dầu đến vậy nhưng từ sau khi tốt nghiệp và từ 1945 trở đi, ông chuyển mình hẳn sang phong cách tỉ mỉ, tỉa tót của tranh sơn khắc, tranh khắc gỗ, hay trong những tác phẩm vẽ tuyên truyền, vẽ tiền, vẽ tem mà ông thực hiện sau này. Nhiều đồng môn đã bày tỏ sự tiếc nuối, ai cũng tưởng rằng ông sẽ tiếp tục gắn bó với sơn dầu, và rằng ông sẽ còn đi rất xa nếu làm như thế. Thực tế là sau khi ông tốt nghiệp thì chiến tranh cũng nổ ra, các sản phẩm ngoại nhập như sơn dầu là vô cùng hiếm. Trong khi đó, những chất liệu bản địa như gỗ, vóc, sơn ta, sơn khắc lại rất dồi dào. Sự chuyển hướng của họa sĩ Huỳnh Văn Thuận vừa là một đánh giá cẩn trọng và phù hợp về tình thế thời cuộc, vừa là sự tìm về với cái nôi nghệ thuật đầu tiên của mình. Những nét khắc di sản cho nghệ thuật nước nhà Nếu ở sơn dầu, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận vẽ phóng khoáng, đường nét nhìn có phần được vẽ nhanh, quyết đoán, mạnh mẽ, thiên về nắm bắt cái toàn thể và những mảng hay hình dạng lớn thì ở sơn khắc, ông vẽ tỉa tót và tỉ mỉ từng chi tiết một. Đó dường như vừa là kỹ năng, vừa là cái tính ông đã trau dồi được ở Trường Vẽ Gia Định. Trong các bài ký họa ở Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, ông vẫn luôn vẽ kỹ ra chi tiết của chủ thể. Tính kỹ lưỡng đó như trở thành thứ gì đó đặc trưng của sinh viên Huỳnh Văn Thuận khi các đồng môn nhắc về ông. Cuối năm 1941, danh họa người Pháp gốc Nhật Foujita đến thăm trường, khi xem đến bài vẽ của Huỳnh Văn Thuận thì đã phải lấy kính ra soi cho rõ rồi thảng thốt: “Terrible!”, ý rằng sao có thể vẽ chi li đến thế. Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận chuyển hướng sang sơn khắc trong cùng khoảng thời gian ông bắt đầu đến với Cách Mạng. Nhiều tác phẩm sơn khắc nổi tiếng của ông do vậy mang đề tài lao động, kiến quốc vì chúng gắn liền với quá trình ông hoạt động Cách Mạng. Năm 1952, trong cao trào cuộc Kháng chiến chống Pháp, ông bắt đầu sáng tác bức “Học tập chính sách thuế nông nghiệp”. Huỳnh Văn Thuận, Học tập chính sách thuế nông nghiệp, sơn khắc. Nguồn: Viet Art View. Bức tranh vẽ khung cảnh một buổi học tập chính sách thuế. Dưới mái lán, mọi người xôn xao kẻ mày mò, người bàn tán, có nhóm đứng và cũng có nhóm ngồi. Đằng xa, phía ngoài lán, có người tựa vách nghỉ chân. Xa hơn nữa, trong chiếc lán đối diện, có người phụ nữ như đang ngồi thổi cơm. Bố cục của bức tranh vừa có chiều sâu, vừa giàu nhịp điệu, lại còn đa dạng về hình thể. Hơn nữa, nó còn cực kỳ giàu chi tiết: từng món đồ vật trong ngôi lán hay nét mặt của các nhân vật đều được khắc vô cùng tỉ mỉ và sinh động. Khi đến với sơn khắc, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận dường như đã kết hợp chất liệu truyền thống này với tư duy bố cục hiện đại của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương để tạo thành nét riêng của mình. Đến năm 1954, ông bắt đầu sáng tác bức “Kéo bừa thay trâu”, cũng là một tác phẩm với đề tài lao động. Những điểm mạnh của “Học tập chính sách thuế nông nghiệp” như càng được nâng cấp ở tác phẩm lần này. Không gian bây giờ là khu đồng ruộng bát ngát, trải dài đến những rặng cây tít xa. Những người nông dân nối nhau, kề vai kéo cày nặng nhọc, mỗi người một dáng, mỗi người một biểu cảm riêng. Khi so bức tranh này với bức tranh sơn dầu “Buổi sớm ở Hàng Xanh” của ông, ta dường như càng chắc chắn hơn về việc ông đã giao thoa tư duy hội họa hiện đại vào sơn khắc. Tranh sơn khắc của ông vừa sắc nét đến khó tin, vừa hài hòa về nhịp điệu, hình thể, bố cục không kém cạnh bất kỳ bức tranh hiện đại nào. Huỳnh Văn Thuận, Kéo bừa thay trâu, sơn khắc. Nguồn: Viet Art View. Tài năng của ông chỉ ngày càng chín muồi theo năm tháng, đặc biệt là trong suốt giai đoạn ông gắn bó với Cách Mạng. Sự sáng tạo, tài hoa và tâm huyết của ông cộng với sức kích nổ từ lòng sục sôi yêu nước đã cho ra đời vô số tác phẩm vừa có giá trị riêng, vừa góp phần đẩy cao và thổi hồn cho dòng tranh tuyên truyền. Trong nhiều tác phẩm tuyên truyền hay cổ động ngày nay, ta như thấy thấp thoáng trong chúng sự thừa hưởng tư duy về bố cục, hình họa của ông, như một di sản ông đã để lại cho nền nghệ thuật nước nhà. Mời các bạn đón đọc tiếp kỳ 3 của loạt bài viết về họa sĩ Huỳnh Văn Thuận để khám phá những di sản của ông nhé!
Huỳnh Văn Thuận – Nét khắc trường tồn với nghệ thuật nước nhà (Kỳ 1)
Tại triển lãm Salon Unique cuối năm 1943, giữa nhiều tác phẩm được vẽ tinh xảo và tỉ mỉ theo phong cách mỹ nghệ bản địa, vốn đang là gu thẩm mỹ lẫn thị hiếu của người Pháp lẫn người Việt, quan Toàn quyền Đông Dương lại mua một bức tranh vẽ Thành Huế bằng sơn dầu theo hướng khác hẳn: phóng khoáng, vạm vỡ, hoàn toàn không sa vào tiểu tiết. Tác phẩm đó thuộc về một chàng sinh viên Mỹ thuật Đông Dương, người mà sau này sẽ trở thành một trong những bậc thầy mang công lao lớn với nền nghệ thuật Việt Nam. Chân dung họa sĩ Huỳnh Văn Thuận. Nguồn: Lao động Thủ đô. Đó là họa sĩ Huỳnh Văn Thuận, người họa sĩ có cuộc đời và sự nghiệp vô cùng thú vị: ông học trường mỹ thuật trong Nam lẫn ngoài Bắc, ông thành thạo sơn dầu phóng khoáng và cũng là bậc thầy của sơn khắc tinh xảo, ông vừa có kho tàng cá nhân ấn tượng và cũng có những tác phẩm tuyên truyền kinh điển đóng góp cho đất nước và Cách mạng. Dường như ông luôn được dẫn dắt để “đi mây về gió” giữa hai thái cực của mọi khía cạnh của việc học và làm nghệ thuật mà ông được chạm vào. Người lĩnh hội cả hai miền hội họa Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận, sinh ra ở xã Bình Hòa, quận Gò Vấp, tỉnh Gia Định (nay là khu vực Bình Thạnh, TP.HCM) vào ngày 18/10/1921 (có thông tin cho rằng ông sinh vào năm 1920). Ông sinh ra trong một gia đình không có truyền thống nghệ thuật, thế nhưng điều đó cũng không thể ngăn hạt mầm hội họa nảy nở trong ông. Năm 15 tuổi, ông thi và đậu vào trường École de dessin de Gia Định (Trường Vẽ Gia Định, sau 1940 được đổi tên thành École des Arts Appliqués de Gia Định – Trường Mỹ nghệ thực hành Gia Định). Ông theo học tại đây từ 1936 đến 1939. Giai đoạn đó, chương trình đào tạo của Trường Vẽ Gia Định gắn nhiều với đời sống và lao động của người dân Nam Bộ, chú trọng các môn hình họa, trang trí và đặc biệt là thủ công mỹ nghệ thực tế. Nếu cho rằng một danh họa là người thành thục vẹn toàn cả hai khía cạnh nghệ nhân và nghệ sĩ thì chính trong thời gian này, ông đã lĩnh hội được sự lành nghề cần có để trở thành một bậc thầy của hội họa Việt Nam trong tương lai. Sau 3 năm học tập tại Trường Vẽ Gia Định, ông thi và đỗ vào École Supérieure des Beaux-Arts de l’Indochine (ESBAI – Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương) tại Hà Nội. Một số cựu sinh viên Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương về thăm trường tại Hà Nội vào năm 1993. Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận đứng thứ năm từ phải sang. Nguồn: Tạp chí Mỹ thuật. Trong suốt thời gian tồn tại, Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương đào tạo tổng cộng 18 khóa, nhưng chỉ có 13 khóa là được tốt nghiệp chính thức. Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận tốt nghiệp vào năm 1944, khóa XIII (1939 - 1944), cũng là khóa cuối cùng được chính thức tốt nghiệp. Năm 1945, Nhật đảo chính Pháp, nổ ra cuộc chiến tranh kéo dài. Sinh viên các khóa sau đó không thể làm bài tốt nghiệp và Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương cũng đóng cửa trong cùng năm. Trong khóa XIII của ông cũng chỉ có 6 người tốt nghiệp. Ngoài ông ra, 5 người còn lại là Nguyễn Sỹ Ngọc, Trần Đình Thọ, Nguyễn Trọng Hợp, Phạm Văn Đôn và Nguyễn Thị Kim. Ở Hà Nội, ông học sơn dầu. Sơn dầu khai phá trong ông nét phóng khoáng khác với sự kỹ lưỡng và tỉ mỉ đã lĩnh hội ở Gia Định, đồng thời hoàn thiện thêm tư duy nghệ thuật tạo hình của ông. Từ khi chưa tốt nghiệp, ông đã sáng tác ra những bức tranh sơn dầu gây tiếng vang, như là bức “Buổi sớm ở Hàng Xanh” (1940), hay bức “Thành Huế” (1943) vừa đạt giải nhất tại triển lãm Salon Unique, vừa được quan Toàn quyền Đông Dương bấy giờ mua lại. Huỳnh Văn Thuận, Thành Huế. Phía dưới có chú thích Toàn quyền Decoux đã mua tranh. Nguồn: Tuần báo Indochine ngày 9/12/1943, nhà nghiên cứu Loan de Fontbrune cung cấp, trích từ trang Luxuo. Đa số họa sĩ từ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương chỉ học 5 năm chính thức. Riêng họa sĩ Huỳnh Văn Thuận, vì học cả hai trường ở hai miền, có tới 8 năm để hoàn thiện tay nghề, bút pháp lẫn tư duy nghệ thuật của mình. Ông không còn chỉ là một nghệ nhân hay một nghệ sĩ: ông là người am hiểu cả chất liệu nghệ thuật truyền thống của dân tộc lẫn tư duy hội họa hiện đại được du nhập từ phương Tây. Đem nghệ thuật giao thoa với Cách Mạng. Như nhiều văn nghệ sĩ cùng thời, ông cũng tham gia các phong trào sinh viên yêu nước. Ông còn tham gia cướp trại Bảo An binh tại Hà Nội vào năm 1945. Trong thời gian này, ông cũng bắt đầu sáng tác tranh cổ động. Tuy chỉ mới tốt nghiệp sơn dầu ít lâu nhưng ông lại không gắn bó với chất liệu này và sự phóng khoáng của nó. Thay vào đó, ông tìm về với sự kỹ lưỡng, tỉ mỉ và tỉa tót của sơn khắc, khắc gỗ Năm 1946, ông cùng họa sĩ Lê Phả tổ chức “Triển lãm nhóm đồ họa hai người” tại Hà Nội với các tác phẩm tranh khắc gỗ tuyên truyền cho phong trào Cách Mạng. Sau ngày Toàn quốc kháng chiến, ông cùng nhiều nghệ sĩ khác lên chiến khu Việt Bắc để tiếp tục gắn bó với Cách Mạng. Tại đó, ông được kết nạp Đảng, về công tác tại tổ họa của Trung ương Đoàn Thanh niên. Đến giữa năm 1951, ông cùng họa sĩ Tôn Đức Lượng được giao cho phác thảo huy hiệu Đoàn Thanh niên cứu quốc. Bản phác thảo của ông – cánh tay Đoàn viên rắn rỏi, cầm chắc quốc kỳ, tiến về phía trước – đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh chọn làm biểu tượng của Đoàn. Huy hiệu Đoàn thanh niên ngày nay vẫn giữ nguyên cấu trúc như thiết kế ban đầu của ông. Mẫu huy hiệu Đoàn thanh niên do họa sĩ Huỳnh Văn Thuận thiết kế. Nguồn: Viet Art View. Những năm tiếp theo, ông vẫn dùng tài hoa nghệ thuật của mình để đóng góp cho Cách Mạng một cách sôi nổi. Ông tiếp tục vẽ nhiều tranh cổ động và bắt đầu sáng tác một số tranh sơn khắc đề tài lao động, kiến quốc. Bên cạnh đó ông còn sáng tác tranh truyện tuyên truyền, tham gia vẽ chân dung lãnh tụ. Nhiều tác phẩm vẽ Chủ tịch Hồ Chí Minh của ông đã trở thành kinh điển và vẫn được sử dụng tới ngày nay. Đến năm 1953, ông cùng họa sĩ Lê Phả và họa sĩ Bùi Trang Chước được giao nhiệm vụ vẽ mẫu tiền riêng của Việt Nam. Từ bậc thầy hội họa đến người lãnh đạo nghệ thuật Sau khi cùng đoàn quân chiến thắng về tiếp quản Thủ đô vào năm 1954, ông bắt đầu công tác ở Ban Mỹ thuật Hội Văn nghệ Việt Nam. Ông cũng bắt đầu tổ chức triển lãm cùng nhiều họa sĩ khác. Năm 1954, ông tham gia ban tổ chức Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc cùng các họa sĩ Trần Văn Cẩn, Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Tiến Chung, Huỳnh Văn Gấm, Mai Văn Hiến, Nguyễn Sỹ Ngọc, Lương Xuân Nhị và Nguyễn Văn Tỵ. Trong kỳ triển lãm này vào năm 1958, tác phẩm của ông đã xuất sắc giành Giải nhất. Ông cũng đạt Giải nhì trong hai lần tham gia tiếp theo vào các năm 1960 và 1990. Năm 1956, ông đã cùng các họa sĩ đưa triển lãm Mỹ thuật Việt Nam trưng bày ở Trung Quốc, Triều Tiên, Mông Cổ. Huỳnh Văn Thuận, Thôn Vĩnh Mốc, sơn khắc. Tác phẩm tham gia và giành giải Nhất tại Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc 1958. Nguồn: Luxuo. Từ một bậc thầy thành thạo cả nghệ thuật lẫn kỹ nghệ, ông không ngừng vươn lên, đấu tranh, đổi mới theo cùng nhịp đập của đất nước thời bấy giờ, cuối cùng trở thành một nhân tố quan trọng, có vị thế và tiếng nói trong hàng ngũ lãnh đạo nghệ thuật nước nhà. Năm 1956, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận cùng nhiều họa sĩ, nhà điêu khắc chuẩn bị cho Đại hội thành lập Hội Mỹ thuật Việt Nam. Đại hội đã được tổ chức từ ngày 26 đến 29/3/1957. Là một trong số 123 hội viên đầu tiên, tại Đại hội, ông được bầu vào Ban Chấp hành khóa I (1957 - 1983). Từ năm 1958, ông được Ban Chấp hành bầu làm Phó Tổng Thư ký và Phó Bí thư Đảng Đoàn của Hội Mỹ thuật Việt Nam. Năm 1966, ông nằm trong tổ sáng tác tranh cổ động của Hội Mỹ thuật Việt Nam cùng các họa sĩ Mai Văn Hiến, Huỳnh Văn Gấm để đẩy mạnh sáng tác loại hình nghệ thuật này. Đầu năm 1975, ông cùng với các họa sĩ Trần Văn Cẩn, Nguyễn Văn Tỵ, Hoàng Minh Hằng, Tạ Diệu Hương, Lê Văn Tài đi chiến dịch Hồ Chí Minh theo đường Trường Sơn đến Buôn Mê Thuột. Khi chiến dịch vừa kết thúc, ông cùng các họa sĩ đã tham gia vẽ chân dung, vẽ tranh cổ động, lễ đài cho ngày lễ chiến thắng. Trọn đời cống hiến cho nghệ thuật nước nhà Khi tham gia đoàn quân tiếp quản thành phố Sài Gòn vào năm 1974, ông được bầu làm Cục trưởng Cục Mỹ thuật miền Nam. Sau ngày đất nước hòa bình, ông làm Trưởng ban Mỹ thuật Bộ Văn hóa và Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) từ năm 1977 đến năm 1979. Ông giữ chức Phó Tổng thư ký Hội Mỹ thuật Việt Nam cho đến năm 1983, sau đó được bổ nhiệm làm Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam trong giai đoạn 1983–1989. Sau khi về hưu, ông dành thời gian cho gia đình và để chăm sóc vợ. Những năm gần cuối đời, ông chuyển vào TP.HCM để sống cùng con trai. Ông vẫn dành nhiều suy tư, trăn trở cho nghệ thuật và tác phẩm trong những ngày tháng sau cùng của mình. Tranh cổ động của họa sĩ Huỳnh Văn Thuận mừng 110 năm ngày sinh Bác Hồ. Nguồn: VOV. Trong suốt cuộc đời và quá trình hoạt động Cách Mạng, nghệ thuật, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận đã được trao tặng vô số huân chương và giải thưởng, tiêu biểu như Huân chương Độc lập hạng Ba, Huân chương Kháng chiến hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mĩ cứu nước hạng Nhất. Năm 2001, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận được tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật đợt I. Vào 18/10/2017, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận từ giã cõi đời ở tuổi 97, khép lại hành trình 81 năm học, làm nghề và đóng góp cho nền mỹ thuật nước nhà. Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận đã dùng trọn vẹn tài hoa của mình để phục vụ cho đất nước lẫn nền nghệ thuật Việt Nam. Nói đến tài năng của ông, giới nhà nghề ai cũng phải ngả mũ thán phục, bới ít ai có thể vừa là một nghệ sĩ hội họa bậc thầy, vừa là một người thợ mỹ nghệ thượng thừa. Hai thái cực này trong bút pháp của ông vừa bổ sung cho nhau mà cũng vừa có những nét riêng độc đáo. Mời các bạn đón đọc kỳ 2 của loạt bài viết về họa sĩ Huỳnh Văn Thuận để tìm hiểu thêm về phong cách hội họa của ông!