Trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam hiện đại, cái tên Lê Triều Điển luôn hiện lên như một dấu ấn đặc biệt. Ông không chỉ là người nghệ sĩ mang trong mình tình yêu sâu nặng với quê hương sông nước, mà còn là một tâm hồn rộng mở, khao khát tìm tòi tri thức lớn để nuôi dưỡng nghệ thuật. Từ những nét vẽ đầu đời bằng viên gạch, đến những bức tranh trừu tượng trải dài trên khổ canvas khổng lồ, hành trình sáng tạo của Lê Triều Điển là minh chứng cho một đời sống nghệ thuật không ngừng vận động, luôn hướng về cái mới nhưng vẫn neo chặt vào cội nguồn.
Bước chuyển mình từ biểu tượng đến trừu tượng
Khi nhắc đến Lê Triều Điển, ông hiện lên như là một người hoạ sĩ tài giỏi mà hết sức dung dị. Trong nghệ thuật, ông thường xuyên đem sự chân chất trong con người mình vào từng tác phẩm. Hành trình hội hoạ của ông bắt đầu từ việc lấy viên gạch làm cọ vẽ nhà thờ, vẽ tặng bạn bè trên tập ô ly, hay những chiều nắn đất sét ngoài ruộng. Chính nhờ tài năng thiên bẩm và sự gần gũi, phóng khoáng của mình, ông rất được bạn bè yêu mến. Người họa sĩ già kể lại, thuở ấy đi học, bạn bè thường mua những quyển tập 100 trang đưa ông vẽ kín, và mỗi sáng, ông được các bạn bao ăn như một cách trả công. Tài năng của ông có thể là thiên bẩm, nhưng nếu không có những bữa sáng giản dị như một lời tuyên ngôn chắc nịch về cho tài năng ấy, chắc có lẽ sẽ không có một nghệ sĩ lớn Lê Triều Điển hôm nay.
Lê Triều Điển, Mekong, sơn dầu, 2005. Nguồn: Gallerie Dumonteil.
Những thời kỳ đầu, bằng tất cả bản năng tự nhiên nhất, ông thường ghi lại những gì mắt thấy tai nghe vào tranh, đa phần là hình ảnh quê hương, sông nước… Tất cả đều là những thứ đã gắn bó sâu sắc với sự trưởng thành của người thanh niên Lê Triều Điển. Khi tham gia chiến đấu ở Đà Nẵng những ngày đất nước còn gian khổ, chàng thanh niên ấy chưa một lần tắt lửa đam mê, “lúc nào cũng vẽ tranh, lúc nào cũng mê hội hoạ”.
Mặc dù hoạ sĩ Lê Triều Điển không được đào tạo chính quy qua trường lớp, nhưng ông luôn chủ động và thích thú học hỏi, tìm tòi qua sách vở, qua tài liệu. Những lúc có thì giờ ông thường ghé nhà sách, lên thư viện mày mò về mỹ thuật thông qua lăng kính của các danh hoạ trong nước và thế giới. Sách nghệ thuật Việt Nam thời ấy rất hiếm, ông kiếm cả những tài liệu từ nước ngoài. Những triển lãm tranh tại Sài Gòn khi ấy, ông không sót bất kỳ triển lãm nào. Chính nhờ sự say mê cháy bỏng ông dành cho nghệ thuật, đã gieo vào Lê Triều Điển một cái nhìn căn bản rõ nét về hội họa.
Lê Triều Điển, Rồng, sơn dầu, 2011. Nguồn: Gallerie Dumonteil.
Không chỉ dừng lại ở hội họa, ông còn dành sự tò mò cho nhiều lĩnh vực khác. Triết học, thiền định hay bí ẩn những nền văn minh lớn của nhân loại như Ai Cập, Lưỡng Hà… đều từng khơi dậy trong Lê Triều Điển niềm say mê khám phá. Có thể nói, chính sự ham học hỏi ấy đã un đúc nên một nghệ sĩ với những ý tưởng rộng mở và tầm nhìn phong phú.
Sự rộng mở trong tâm hồn đã đem lại một bước ngoặt, bước chuyển mình lớn trong sự nghiệp nghệ thuật vĩ đại của Lê Triều Điển. Từ những năm 90, nét vẽ của ông đã bắt đầu đi vào những cách điệu, phá cách rồi dần chuyển hướng sang vẽ tranh trừu tượng với nhiều kí hiệu đậm chất sông nước.
Lê Triều Điển, Ký ức phù sa, sơn dầu, 2012. Nguồn: Báo Thể thao & Văn hoá.
Vị phù sa của dòng sông Mekong vĩ đại không chỉ nằm ở màu sắc, mà còn là những kí hiệu trừu tượng trong tranh Lê Triều Điển. Nếu mới biết tới người hoạ sĩ này, chắc hẳn người ta sẽ không thể hiểu ngụ ý ông gửi vào từng nét kí hiệu. Đôi lúc, với ông cũng thật khó để giãi bày hết những ẩn ý của mình. Bởi đó là cái tự nhiên chảy trong con người, mà không có một thứ gì có thể sắp đặt trước. Lê Triều Điển dí dỏm gọi đó là “nhập đồng”: “Cái này thì phải chuyển qua đây, cái này phải chuyển xuống đây, cái này phải đưa cái hình tượng này, cái này phải chuyển qua nét kia”.
Suốt quãng đường dài cống hiến cho nghệ thuật, ông gắn mình với dòng sông Cửu Long, với văn hoá địa phương. Có thể nói rằng, những kí hiệu trừu tượng của Lê Triều Điển cũng có ngôn ngữ của riêng mình: là đại diện cho dòng chảy sông nước, đền đài, cánh đồng, hay thậm chí là câu hò, câu hát… tất cả đều thuộc về quê hương mà ông không thể tách rời. Đối với ông, “quê hương thật và quê hương nghệ thuật đã hoà thành 1”, mang đến cho ông nguồn cảm hứng sáng tạo vô tận.
Lê Triều Điển, Delta, sơn dầu, 2013. Nguồn: Gallerie Dumonteil.
Chưa dừng lại ở đó, chủ đề trong tranh của Lê Triều Điển còn được thôi thúc bởi những nền văn minh lớn như Trung Quốc, Ai Cập, Lưỡng Hà, Châu Phi… Ông nói rằng “Khi xúc cảm của người nghệ sĩ lớn thì không vẽ nhỏ nhỏ được”. Một trang giấy nhỏ không chứa đựng hết những cơn sóng lòng của người nghệ sĩ, ông phải trải nó trên những tấm canvas thật lớn, dài hàng chục mét. Có như vậy mới thỏa lòng ông.
Cá chép vượt vũ môn - Vươn mình ra thế giới
Người nghệ sĩ tài ba nào cũng cần có 1% may mắn. Cơ hội đến với hoạ sĩ Lê Triều Điển khi ông tham gia triển lãm tranh của Báo Công An năm 1990. Ông được một người Pháp mua lại bức tranh của mình. Nhưng cơ hội thực sự phải mất 10 năm vận chuyển mới tìm đến ông. Năm 2000, bạn của người mua tranh năm xưa, là nhà sưu tập lớn người Pháp Dumonteil, đã vô tình thấy tranh của ông và quyết định mua lại toàn bộ số tranh mà ông có. “Đến nỗi cái tấm vách tôi dựng ở nhà, tấm ván ép bể 1 góc, mỗi lần vẽ nhà tôi quơ quơ lên, tôi phết mấy nét, bỏ đó, ông ta cũng gỡ cái tấm đó luôn.” - người hoạ sĩ già hài hước kể lại.
Hai tác phẩm của Lê Triều Điển trưng bày tại Art Central Hong Kong 2016. Nguồn: TRieu Dien artist.
Nhờ cơ duyên này, ông được mời tham gia rất nhiều các triển lãm lớn nhỏ trên thế giới từ châu Á đến châu Âu, xuất bản sách, viết tên mình chung với những danh hoạ nổi tiếng thế giới như Picasso. Không chỉ hỗ trợ quản lí về mặt truyền thông, Dumonteil cũng góp phần rất lớn đưa cái tên Lê Triều Điển đến gần hơn với báo chí và công chúng quốc tế.
Không gian triển lãm "Ký ức Mekong" tại Thượng Hải năm 2019, tổ chức bởi Dumonteil. Nguồn: Gallerie Dumonteil.
Tuy chưa gây được nhiều tiếng vang lớn với công chúng trong nước, nhưng với vị thế nổi bật của mình đối với nghệ thuật thế giới, Lê Triều Điển quan niệm rằng lớp nghệ sĩ trẻ “cần phải đi, cần vẽ” để có thể vươn mình và giới thiệu nghệ thuật Việt Nam rộng rãi khắp năm châu. Ông cũng tin rằng thế hệ hoạ sĩ ngày nay, với tài năng của mình sẽ làm được điều này trong một ngày không xa.
Hơn nửa thế kỉ lửa nghề vẫn “cháy”
Ở cái tuổi xưa nay hiếm, người hoạ sĩ già vẫn không ngừng sáng tác. Ông vẫn tiếp tục vẽ mỗi ngày cùng vợ - là nhà thơ, hoạ sĩ Hồng Lĩnh - sau hơn 50 năm lăn lộn với nghề. Với ông, vợ không chỉ là người bạn đời, mà còn là người đồng nghiệp thân thiết và là người thầy đáng kính. “Tôi thầm cảm ơn vì vợ đã chèo chống cùng với mình gần như suốt cả cuộc đời”
Không gian triển lãm "50-70-80". Nguồn: Báo Phụ nữ TPHCM.
50 năm tình yêu và nghệ thuật song hành của cặp vợ chồng hoạ sĩ Lê Triều Điển, được ghi dấu qua triển lãm “50-70-80”. Triển lãm ấy không chỉ là dấu mốc nghệ thuật, mà còn là minh chứng đẹp đẽ cho một cuộc đời sáng tạo bền bỉ và tình yêu song hành hiếm có của hai người nghệ sĩ.
Không gian triển lãm "50-70-80". Nguồn: Báo Phụ nữ TPHCM.
Hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghệ thuật, trải qua biết bao thăng trầm và khó khăn, qua những thời kỳ nỗ lực để nuôi dưỡng tính nghệ thuật cho bản thân, Lê Triều Điển đã khẳng định mình như một người nghệ sĩ độc bản: vừa mộc mạc, gần gũi, vừa bền bỉ, sáng tạo. Tranh của ông không chỉ là tác phẩm thị giác, mà còn là tiếng nói của đất, của sông, của ký ức và văn hoá. Và trên hết, cuộc đời ông là minh chứng rằng một nghệ sĩ lớn được tạo nên từ tri thức rộng mở, tình yêu sâu nặng với quê hương, và một trái tim chưa bao giờ ngừng đập vì nghệ thuật.
