Trở lại với triển lãm thứ hai mang tên “Âm sắc vàng son” sau sáu năm, họa sĩ Trần Ngọc Linh giới thiệu 70 tác phẩm sơn mài tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM vào ngày 22/11/2025 vừa qua. Đây là dấu mốc mới trong hành trình gắn bó với sơn mài, chất liệu mà Linh gọi là “vật liệu dành cho sáng tạo”.
Họa sĩ Trần Ngọc Linh bên các tác phẩm tại triển lãm. Nguồn: Artonis.
Ẩn hiện những ánh vàng
Linh chọn sảnh chính và sảnh lớn của Tòa nhà 2 để trưng bày các tác phẩm khổ lớn dài đến ba mét rưỡi, xen cùng tranh nhỏ 20 x 30 cm và cả những bức chưa hoàn thiện. Giám tuyển Phan Trọng Văn khuyến khích chị trưng bày cả những tác phẩm dở dang vì “chúng có thể mở ra cánh cửa mới, tiếp tục đời sống riêng trong mắt người xem”.
Tên gọi “Âm sắc vàng son” không nhằm mô tả âm thanh trừu tượng mà nhấn vào kỹ thuật Linh kiên trì thử nghiệm: “âm” là phần ẩn, “vàng son” là phần tỏa sáng từ bên trong. Lớp kim loại vàng, bạc, son dù nằm sâu dưới lớp sơn then và sơn cánh gián vẫn ánh lên qua những khe mài. Hai lớp sơn đen và nâu đặc trưng này, óng như mặt gương, được dùng để tạo độ sâu cho tranh sơn mài, khéo léo giấu ánh kim loại bên trong trước khi được mài lộ. Chính sự ẩn hiện ấy tạo nên vẻ lộng lẫy nhiều tầng.
Các nhóm chủ đề về sen, mặt nạ tuồng, giai nhân, và trừu tượng, đều xuất phát từ tinh thần “tri ân chất liệu”. Sen không còn mang nặng biểu tượng, mặt nạ bớt kịch tính, giai nhân không còn là chân dung, còn trừu tượng được tạo từ “những lớp vật liệu tự nói thay mình”. Lối sáng tác này liên quan đến thói quen “dừng tâm niệm” trước khi làm việc và nhiều năm ăn chay trường.
Các cụm tranh về sen và trừu tượng chủ đề Ký ức của họa sĩ. Nguồn: Artonis.
“Linh không sử dụng chất liệu sơn mài để chuyển hóa một bố cục hay ý tưởng nào cả. Linh dừng lại những cái ý niệm, những cái ý tưởng để mình sử dụng chất liệu sơn mài sáng tác thôi.”
Giám tuyển Phan Trọng Văn xem Linh là một trong số ít nghệ sĩ dung hòa được kỷ luật truyền thống và khát vọng đổi mới. Được đào tạo bài bản và từng thực hành bên cạnh hai cố họa sĩ lớn Hồ Hữu Thủ và Nguyễn Lâm, Linh nắm kỹ thuật nhưng không bị ràng buộc. Nếu trước đây chị vẫn phảng phất ảnh hưởng các thầy, thì ở lần trở lại này, nhất là loạt trừu tượng, Linh xử lý giới hạn màu sắc sơn mài mềm hơn, đa dạng chủ đề hơn và tạo được cảm xúc mà chất liệu vốn khó bộc lộ. Đây là thời điểm chị thật sự “phá kén”, như nhà phê bình Lý Đợi nhận xét.
“Hành trình của Linh còn dài,” giám tuyển Phan Trọng Văn nói, “và tôi tin cô ấy sẽ tìm được một lối đi riêng trong sơn mài đương đại.”
Vẫn đó những lớp mài, màu sơn
Sinh năm 1987 tại Pleiku, lớn lên xa trung tâm mỹ thuật, Linh chỉ tiếp cận hội họa khi vào Sài Gòn. Những năm học tại ĐH Mỹ thuật TP.HCM và thời gian làm Thạc sĩ giúp cô xây dựng nền tảng vững; nhưng cột mốc thật sự lại nằm ở thời điểm 2015, khi chị bắt đầu thử nghiệm tự do hơn với sơn mài, “giải phóng khỏi định kiến phải có bể mài, phòng ủ”.
Trần Ngọc Linh, Giai điệu mùa xuân, sơn mài, 180 x 250 cm. Nguồn: Artonis.
Sống và sáng tác trong những không gian 15 - 20 m² khiến chị phát triển lối làm việc đặc thù: lắp ghép để tạo tranh lớn. Việc này vô tình dẫn chị đến cách tiếp cận giàu nhịp điệu và độ mở, gần hơn với tư tưởng “không gian nở rộng” mà chị ngưỡng mộ ở cố họa sĩ Nguyễn Gia Trí. Tuy vậy, nếu cụ Gia Trí đi về chiều sâu triết mỹ, mở ra những vũ trụ thẩm mỹ lớn, thì Linh khai phá thế giới riêng tư, thiên về cảm giác gần gũi, những ấn tượng từ sen, mái đình, những mặt nạ tuồng xưa, và cả những ngổn ngang ký ức của bản thân.
Trong bức tranh chung của nghệ sĩ trẻ theo đuổi sơn mài, Linh nằm giữa hai xu hướng. Một nhóm nghiêng về phá vỡ cấu trúc, như vài tác giả trẻ đang thử nghiệm vật liệu hỗn hợp. Nhóm còn lại tiếp nối và giữ tinh thần truyền thống, tiêu biểu là các họa sĩ như Mai Thị Kim Uyên hay Nguyễn Thị Loan Phương, những nữ nghệ sĩ mang sơn mài đến công chúng yêu hội họa những năm gần đây với những chủ đề đa dạng.
Họa sĩ Trần Ngọc Linh cùng cụm sáng tác chủ đề Mặt nạ Tuồng. Nguồn: Artonis.
Trần Ngọc Linh đứng ở điểm giao của việc giữ truyền thống nhưng không trung thành tuyệt đối với hình, và sẵn sàng chuyển sang biểu hiện trừu tượng khi chất liệu gợi lên. Ảnh hưởng của trừu tượng biểu hiện thể hiện trong việc chị để vật liệu chủ động mở đường với những lớp son bị mài phá, đường biên không rõ ràng, màu vàng - đen - son trượt vào nhau, thậm chí màu bạc, màu đồng phủ toàn bộ tranh, tạo thành “địa hình cảm xúc”. Đây cũng là điểm cho phép Linh tách khỏi lối kể chuyện, đưa người xem vào vùng chiêm nghiệm nhiều hơn là nhận diện hình tượng. Và những tác phẩm “Trôi vào suy tư”, “Hành lang suy niệm” đến các bức “Giai nhân”, “Mặt nạ”, “Vô đề” sẽ ở đó, đợi khán giả đến để cảm nhận điều đó.
Khi được hỏi liệu trong tương lai, Trần Ngọc Linh có dành tình cảm cho chất liệu nào mới nữa không, thì chị cười và thừa nhận rằng bản thân “mang ơn sơn mài”, vì vậy “vẫn sẽ là sơn mài mà thôi, nhưng với nhiều chủ đề khác.” Linh muốn tìm những vẻ đẹp chưa thấy và để sơn mài “tặng lại những xúc cảm mới” cho chính mình.
Thông tin Triển lãm
Triển lãm không chỉ là dịp chứng kiến năng lực làm việc đáng nể của một nữ họa sĩ dám đương đầu với khổ lớn, mà còn là một lời mời gọi. Trần Ngọc Linh muốn gửi thông điệp rằng: Sơn mài có thể gắn liền với đời sống, và lao động với nó không quá vất vả như định kiến truyền thống.
Vai trò của khán giả lúc này trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Mỗi người bước vào không gian “Âm Sắc Vàng Son” đều là một cá thể tự tìm thấy thứ nét ẩn chứa vàng son trong chính tác phẩm và trong tâm tưởng của mình. Và khi rời đi, ta tự hỏi: Giữa sự lộng lẫy có tính toán của kim loại và sự sáng tạo được dẫn dắt bởi tâm niệm, liệu vẻ đẹp đích thực của sơn mài đương đại có nằm ở chính khoảng giao thoa không ngừng nghỉ ấy, nơi vật liệu đã hoàn toàn được giải phóng?
Triển lãm diễn ra đến hết ngày 30/11/2025 tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, chờ đón công chúng đến xem và cảm nhận.
