Rococo là phong cách thiết kế nội thất, nghệ thuật trang trí, hội họa, kiến trúc và điêu khắc có nguồn gốc từ Paris vào đầu thế kỷ XVIII. Ban đầu, phong cách này được gọi là “Rocaille”. Thuật ngữ này được dùng để chỉ các tác phẩm từ vỏ sò trang trí trong những hang động nhân tạo và đài phun nước từ thời Phục Hưng. Đến thời kỳ Rococo, rocaille trở thành thuật ngữ chỉ họa tiết trang trí xuất hiện vào cuối thời kỳ Baroque với dạng vỏ sò xen kẽ lá acanthus – lá của cây lan tây.
Cung điện Schönbrunn, Áo. Nguồn: Schloss Schönbrunn.
Sự ra đời của Rococo như một phản ứng để các nghệ sĩ đương thời chống lại phong cách Baroque tại Pháp – hay còn gọi là phong cách Louis XIV cứng nhắc, khuôn mẫu. Cũng như những thời kỳ trước đó, phong cách này nhanh chóng lan rộng sang các khu vực khác ở châu Âu. Tuy nhiên, có một số ý kiến cho rằng Rococo chính là thời kì suy tàn của phong cách Baroque tại châu Âu. Dù vậy, không ai có thể phủ nhận sự phát triển rực rỡ của thời kỳ này, không thua kém gì thời kỳ Phục Hưng và Baroque trước đó. Thậm chí, Rococo chính là giai đoạn đánh dấu sự phát triển vượt bậc trong lĩnh vực thiết kế nội thất và đồ trang trí.
Tiến trình phát triển của thời kỳ Rococo
Bắt nguồn từ đầu thế kỷ 18, thời kỳ Rococo xuất hiện sau khi vua Louis XIV băng hà. Trong khi vị vua này ưa chuộng sự xa hoa, căng thẳng và kịch tính của nghệ thuật Baroque, phong cách Rococo lại tự định vị mình đối lập với điều này.
Louis-Michel van Loo, Chân dung vua Louis XV, c. 1763. Nguồn: Cung điện Versailles, Pháp.
Sau đó, vua Louis XV chính là người kế cận tiếp quản hoàng gia. Dưới triều đại của vị vua này, các nghi lễ hoàng gia trở nên thân mật hơn, ít công khai hơn và nhìn chung cũng ít trang trọng hơn. Phong cách nội thất thời bấy giờ phản ánh điều này, và nó đóng một vai trò thiết yếu trong phong trào Rococo. Louis XV và tình nhân của ông, Madame de Pompadour, đã trang trí lại cung điện Versailles theo phong cách Rococo, khiến phong cách trở nên nổi tiếng trên toàn nước Pháp và sau đó lan rộng ra khắp châu Âu.
Đặc trưng phong cách Rococo
Hội hoạ Rococo là phong cách gắn liền với những đường cong xuôi và ngược, gợn sóng và các yếu tố mô phỏng theo thiên nhiên. Phong cách này mang tính sân khấu cao – một sự dàn dựng và trình diễn có chủ đích của hoạ sĩ nhằm tạo nên một thế giới nhẹ nhàng, đẹp đẽ, vui tươi khiến người xem như đang thưởng thức một cảnh kịch lãng mạn chứ không phải đời thực. Điều này nhằm tạo ấn tượng thị giác mạnh và thu hút ánh mắt ngay từ cái nhìn đầu tiên.
Jean-Honoré Fragonard, The Swing (Đánh đu), c. 1767. Nguồn: Phòng tranh Wallace, London, Anh.
Tranh Rococo thường mang vẻ ngoài "bận rộn", được tạo nên bởi khối lượng lớn chi tiết phức tạp, nét cọ tinh tế. Phong cách này được sử dụng để tạo nên khung cảnh đồng quê, chủ đề huyền bí và hình ảnh tình yêu. Sự ra đời của hội họa Rococo được ghi nhận là nhờ Jean-Antoine Watteau, người đã tạo ra những tác phẩm miêu tả thiên nhiên bình dị và hoang dã bằng cách sử dụng màu pastel tinh tế và bố cục sống động. Các tác phẩm của ông đã truyền cảm hứng cho một số nghệ sĩ Rococo nổi tiếng nhất, bao gồm Jean-Honoré Fragonard và Francois Boucher.
Giovanni Battista Crosato, Tranh trần phòng khiêu vũ của Ca’ Rezzonico ở Venice sử dụng kỹ thuật quadratura, 1753. Nguồn: Sailko.
Trong khi đó, ở lĩnh vực kiến trúc, bên ngoài của các tòa nhà Rococo thường đơn giản, trong khi bên trong lại được chi phối bởi các vật trang trí. Mặt bằng của các nhà thờ thường phức tạp hơn những công trình khác. Chúng thường có các hình bầu dục lồng vào nhau. Còn các cung điện, cầu thang lớn được xây ở vị trí trung tâm, phá vỡ các quy tắc kiến trúc của các thời kỳ trước đó. Phong cách Rococo thường kết hợp vữa trát khuôn, chạm khắc gỗ và tranh trần với kỹ thuật quadratura – phương thức vẽ kiến trúc giả lập nhằm mở rộng không gian và đánh lừa thị giác. Những thiết kế này tạo ra cảm giác như đang bước vào thiên đường và phía trên bầu trời có các thiên thần và các nhân vật thần thánh khác đang nhìn xuống bên dưới. Ngoài ra, kiến trúc Rococo còn là sự kết hợp của các loại gỗ màu khác nhau (thường là gỗ sồi, gỗ dẻ gai, hoặc gỗ óc chó), gỗ sơn mài theo phong cách Nhật Bản, đồng mạ vàng và đá cẩm thạch.
Nhà thờ Đức Bà tại Bordeaux (Pháp), xây dựng từ năm 1684 - 1707. Nguồn: Marc Ryckaert.
Đặc biệt, Rococo là thời kỳ nghệ thuật nổi tiếng với những đồ nội thất và trang trí tinh xảo. Những tác phẩm nghệ thuật này được chế tạo rất tỉ mỉ với chất lượng cao tuyệt đối. Một tác phẩm nội thất thời kỳ này là sự kết hợp kỹ năng điêu luyện của nhiều loại thợ thủ công khác nhau để tạo ra một tác phẩm.
Charles Crescent, Tủ ngăn kéo, 1730. Nguồn: National Trust.
Tương tự như các lĩnh vực khác của phong cách này, đồ nội thất Rococo kết hợp các hình dạng cong trong cấu trúc, bao gồm các đường cong hình chữ C và chữ S. Các chi tiết trang trí được thể hiện chi tiết và mạnh mẽ, tạo nên vẻ ngoài phức tạp với vỏ sò và hoa lá. Điều này khơi gợi cảm giác kỳ ảo và sắc thái thần thoại trong nghệ thuật của giai đoạn này nói chung, không chỉ riêng ở mảng nội thất. Nhìn chung, những món đồ nội thất này có thiết kế không đối xứng nhằm phản ánh sự thong thả, tự do của thế giới tự nhiên với sự cân bằng hài hòa mà các nghệ sĩ muốn hướng đến.
Đồ sứ Vincennes với họa tiết rocaille và bảng màu pastel, 1749 - 1750. Nguồn: World Imaging.
Phong cách cổ điển của các tác phẩm điêu khắc đại chúng thời kỳ Baroque đã được tiếp nối qua thời kỳ Rococo. Tuy nhiên, các tác phẩm điêu khắc Rococo bằng sứ lại khắc họa những chủ đề vui tươi, kỳ ảo hơn và nhẹ nhàng hơn, phản ánh các trường phái khác. Bà Pompadour là người đã đặt làm nhiều tác phẩm điêu khắc theo phong cách Rococo cho nhà kính trồng cam Chateau de Choisy và trở thành người bảo trợ lớn cho thời kỳ nghệ thuật này.
Sự khác biệt giữa Rococo và Baroque
Nếu như mục tiêu của nghệ thuật Baroque là khẳng định quyền lực tuyệt đối của Giáo hội Công giáo và các vương triều, thì Rococo lại phản ánh sự trỗi dậy của tầng lớp quý tộc – những người khao khát một đời sống tinh tế, riêng tư và phóng khoáng hơn sau thời kỳ trị vì nghiêm ngặt của Louis XIV. Chính sự thay đổi trong nhu cầu thẩm mỹ và xã hội này đã tạo nên những đối lập rất rõ rệt giữa hai phong cách.
Giovanni Battista Gaulli, Tranh trần nhà thờ Gesù theo phong cách Baroque tại Rome, Ý, 1673 - 1678. Nguồn: LivioAndronico.
Baroque đề cao tính kịch tính, hoành tráng và trật tự, trong khi Rococo lại hướng đến sự uyển chuyển, nhẹ nhàng và tính trang trí thuần túy. Vì vậy, Rococo mang trong mình những đặc điểm mà Baroque không sở hữu, bao gồm: Cấu trúc bất đối xứng, phá vỡ bố cục cân bằng mang tính quy chuẩn của Baroque. Những đường cong xoắn ốc hình chữ C và S, mang tính trang trí cao. Hoa lá, dây leo, vòng hoa, vỏ sò… xuất hiện với mật độ dày đặc hơn. Những ảnh hưởng của mỹ thuật Đông Á được lồng ghép tinh tế. Bảng màu pastel ấm áp như vàng kem, xám ngọc trai, xanh lam nhạt, tạo cảm giác nhẹ bẫng. Các yếu tố tôn giáo được lược bớt, thay bằng tinh thần hưởng thụ, xa xỉ và đầy vẻ trữ tình
Piazzetta, Tranh trần Santi Giovanni e Paolo theo phong cách Rococo, Venice (Ý), 1727. Nguồn: Didier Descouens.
Nhìn chung, nếu Baroque hướng ánh nhìn lên trời cao bằng những tuyên ngôn quyền lực, thì thời kỳ Rococo lại kéo người xem vào một thế giới tinh tế, thân mật và giàu chất trữ tình, nơi cái đẹp được thể hiện bằng sự duyên dáng, mềm mại và đôi chút phóng túng. Tuy nhiên, ở mỗi quốc gia tại châu Âu lại có một quy chuẩn riêng biệt cho thời kỳ này. Hãy cùng tìm hiểu trong bài viết về Rococo kỳ 2 nhé!