Họa sĩ Nguyễn Trung sinh năm 1940 tại tỉnh Sóc Trăng - một tỉnh Nam bộ trù phú lúa nước mênh mông, cái nôi ảnh hưởng mạnh mẽ lên tư duy hội họa sau này của ông. Nguyễn Trung theo học tại trường trung học nổi tiếng về truyền thống nghệ thuật văn chương, Phan Thanh Giản cùng với một số nhân vật tiêu biểu như Bùi Hữu Nghĩa (1807-1872), Phan Văn Trị (1830-1910), Lưu Hữu Phước (1921-1989),...Chính điều này đã giúp Nguyễn Trung được vẫy vùng trong một tuổi trẻ hội họa đầy năng động, cá tính và sáng tạo cũng như tìm thấy một không gian để ông nuôi dưỡng ước mơ nghệ thuật đầy tham vọng của mình.
Sau đó, Nguyễn Trung lại tiếp tục theo học Cao đẳng Mỹ thuật Sài Gòn nhưng dần vắng mặt dần tại ngôi trường này mà không một ai biết lý do, mãi về sau ông vẫn coi sự học dang dở của mình như một kỷ niệm không mấy hào hứng dù thừa nhận mình học được kỹ thuật vẽ từ nhà trường. Tuy nhiên, nhờ vẽ giỏi sơn dầu, ông được mời trở về dạy tại trường Cao đẳng Mỹ thuật Sài Gòn và thăng tiến mạnh mẽ trên con đường nghệ thuật đã chọn. Vào năm 1966, họa sĩ Nguyễn Trung là người đồng sáng lập Hội Họa sĩ Trẻ, một nhóm nghệ thuật tiên phong ở Sài Gòn vào năm 1966. Có thể thấy, con đường hội họa của Nguyễn Trung kéo dài hơn 60 năm trải qua hai thời kỳ lớn của dân tộc: thời kì chống Pháp và chống Mỹ. Chính vì thế, khi nhắc tới ông, người ta hay cảm thán rằng ông chính là "tiêu mẫu" điển hình cho quá trình phát triển của Mỹ thuật miền Nam Việt Nam từ giữa thế kỷ 20 đến nay.
Kẻ vùng vẫy truy tìm một “chủ quyền” riêng
“Nghệ thuật Nguyễn Trung, trên thực tế, và vì nhiều lý do, luôn luôn có sự đổi phiên giữa tượng hình và phi hình, trên một quỹ đạo khó dự kiến, không chỉ bởi một bản chất hội họa có tính siêu thực mà còn bởi tính "nội quan", mang dấu ấn đầy chất thơ, chất sử thi của thời đại và cũng rất giàu chất trữ tình Nam Bộ, quê hương ông.” (1) Ở giai đoạn đầu của quá trình sáng tác (1961 - 1975), người ta hay tìm thấy tác phẩm của Nguyễn Trung trong trường phái hiện thực/biểu hình. Ông vẽ và chiêm nghiệm nhiều về chân dung phụ nữ. Tuy nhiên tranh vẽ phụ nữ của ông thường biểu lộ sắc thái mới lạ khi được thực hiện trên một bố cục, cách phối màu nền tranh và nghệ thuật tạo đường nét đặc biệt, khác so với các họa sĩ thời đó. Vì nó không phải là “khuôn mặt không phải tròn trịa kiểu hàn lâm của truyền thống Cao đẳng Mỹ thuật Đông dương; nó khác với vẻ đẹp thuần khiết, giàu nữ tính trong bức tranh vẽ thiếu nữ của nhà họa sĩ cách mạng Tô Ngọc Vân; hay vẻ đẹp của người phụ nữ với sắc diện đầy tâm trạng của danh họa Trần Văn Cẩn; hoặc thậm chí là vẻ đẹp dịu dàng, huyền hoặc trong họa phẩm của Dương Bích Liên,... (2).
Nguyễn Trung, Nụ Sen, sơn dầu trên vải, 2007. Nguồn: Le Auctuon House.
Cái nét lạ không giống ai ở họa sĩ Nguyễn Trung là anh không quá cẩn thận sử dụng một bút pháp chi li, trong từng ánh mắt, viền môi… trông không khác gì một tác phẩm cơ bản hình thành bằng máy móc của các nghệ sĩ nhiếp ảnh. “Phụ nữ được vẽ trong tranh của Nguyễn Trung hiện ra với dáng dấp mảnh mai, đôi cánh tay thậm thượt, bàn tay với những ngón dài, khuôn mặt thon thả. Nét mặt cô gái ngây thơ, hồn nhiên mà như ẩn chứa một vẻ lãng mạn thầm kín. Tư thế đối tượng trong tranh cũng khá độc đáo: từ dáng ngồi cho tới cách cầm hoa hay cái nghiêng đầu làm dáng rất trữ tình. Nguyễn Trung thích vẽ thiếu nữ với hoa sen và cá. Với ông, sen là biểu tượng của Đức Phật, là sự tỏa sáng về tinh thần, hay cũng là hương hoa miền cực lạc. Cá là ước mơ bình dị về sự no đủ, hạnh phúc của loài người. Phần nền tranh anh vẽ thông thoáng (bức tranh “Thiếu nữ và Hoa”, “Thiếu nữ”, “Sen Hồng”, “Khỏa thân”, “Đêm xanh”, “Hoa vàng”, “Thiếu nữ đứng trên đá”…) (3)”. Thế nhưng nếu nhìn kĩ hơn vào các bức tranh ấy, người thưởng lãm có thể sẽ nhận ra phong cách của ông bị ảnh hưởng nhiều từ các tác phẩm của họa sĩ Ý Modigliani (1884-1920), không gian và ánh sáng ma mị của Marc Chagall (1887-1985) hay màu sắc của thời kỳ Xanh trong tranh của Picasso (1881 - 1973).
Nguyễn Trung, Sen Hồng, sơn dầu, 1975. Nguồn: Saigon Times.
Nguyễn Trung, Quý Cô, sơn dầu, 2008. Nguồn: Le Auctuon House.
Đẹp thì có đẹp, nhưng vì nhận ra sự phảng phất nét tương đồng đó, họa sĩ Nguyễn Trung lại cảm thấy lòng mình nặng trĩu. Trong tập Triển Lãm ra mắt Hội họa sĩ Trẻ Sài Gòn năm 1967, Nguyễn Trung đã thay mặt tập thể viết lên một lời tuyên ngôn rằng: “Từ bỏ chủ nghĩa buông thả, chủ nghĩa cá nhân chật hẹp, giải thoát tư tưởng khỏi phòng vẽ tù túng để cùng sống sức sống Việt Nam”; “… theo đuổi khuynh hướng nghệ thuật tân kỳ nhất, ở gần chúng ta nhất: khuynh hướng đã có sẵn ngay trong lòng chúng ta, ngay trong lòng quần chúng Việt Nam”. (4). Có lẽ giây phút đó Nguyễn Trung thật sự khao khát tham gia phong trào khuất phục cái tôi nghệ sĩ để hướng tới xây dựng một phong cách lý tưởng và tinh thần dân tộc thuần túy Việt Nam – thoát khỏi mọi ảnh hưởng đã được thiết lập của nước ngoài hay như cách mà ông cũng đã từng lên tiếng “sự nhờ cậu vào nghệ thuật Âu Châu, đặc biệt là trường phái Paris, lấy nó làm tiêu chuẩn để suy luận và làm việc, sẽ nhốt gọn nghệ thuật Việt Nam trong cái giỏ thuộc địa,... (5).
Sự ảnh hưởng sâu sắc từ mảnh đất miền sông nước
Trong giai đoạn sáng tác 1970 - 1985, họa sĩ Nguyễn Trung dành toàn bộ thời gian để vẽ những thứ quen thuộc, quện đặc trong máu mình. Ông vẽ “Sen Hồng” như để hoài niệm về hình ảnh của một cô gái Chăm đầu quấn khăn vải truyền thống, dáng hình khỏe khoắn nổi bật trên một cách đồng sen dịu dàng, ma mị. Cái đẹp, cái nhìn tinh tế từ tâm hồn nhạy cảm đối với những chi tiết vụn vặt nhất trong đời sống hằng ngày đã khiến cho tranh của Nguyễn Trung trong thời kì này dung dị, êm ả và đậm chất thơ.
Giai đoạn này cũng là khoảng thời gian mà kỹ thuật sử dụng sơn dầu của Nguyễn Trung chạm tới đỉnh cao. Ông có một kỹ thuật sơn dầu cực kỳ tinh tế và điêu luyện. Khi vẽ ông thường chồng nhiều màu tạo thành các lớp không gian bồng bềnh giàu sắc độ, hoặc có thể chuyển từ gam nóng sang gam lạnh một cách nhuần nhị tự nhiên như tán sắc cầu vồng nối trời đất làm một. Đó là khi màu xanh ngọc của biển cả hòa quyện với màu đỏ cam của vầng thái dương, hay khi mặt đất nâu vàng bỗng nhiên chuyển thành bầu trời xanh thẳm. Có thể vì thế mà không gian trong tranh Nguyễn Trung không bao giờ là cụ thể, mà nó luôn bay bổng, tượng trưng và có tính siêu thực nhất định. Tranh của ông cũng dễ nhận ra bởi các gam màu thanh thiên êm dịu, trong suốt, óng ánh. Màu của ông như có ánh sáng. Một thứ ánh sáng bạc tinh tế, bí ẩn, lấp lánh hào quang, viền nhẹ quanh khuôn mặt nhân vật, hoặc lẩn khuất dưới áng mây, tà áo. Nó làm cho thế giới hội họa của ông trở nên thanh khiết, cao nhã và thoát tục.
Tìm mình qua những nét nghệch ngoạc của chính mình
Từ năm 1990, Nguyễn Trung đã tự đổi mới mình để trở thành một trong những nghệ sĩ trừu tượng đầu tiên và quan trọng nhất của Việt Nam. Ông đã thực hiện những bước đi táo bạo để thay đổi hoàn toàn phong cách của chính mình để tìm kiếm tự do và nội tâm của mình. Nếu thời kỳ đầu tiên trong sự nghiệp của ông được đánh dấu bằng vẻ đẹp mộng mơ và lãng mạn thì lúc này đây ông đã chuyển sang hướng đơn giản và tối giản để thể hiện sự cố định của ông với cuộc khủng hoảng hiện sinh, ngập tràn màu sắc triết học.
Nguyễn Trung đã từng trả lời trong một buổi phỏng vấn năm 2019 rằng “Trừu tượng cho phép tôi đi gần hơn với cái chân lý của chính mình, có thể trực tiếp “chọi” bản ngã của mình lên mặt phẳng như có ‘con ma’ sáng tạo nó nhập vào lúc đó. Cốt lõi của sự sáng tạo là phải bật ra từ sự thấu hiểu cái bên trong của chính mình và không cho mình ‘quá liều’ tự do, phải tư duy, lao động mới có cái để tuôn trào. Sự điên của hầu hết họa sĩ do nhiễm oxit chì lâu ngày trong sơn vẽ, chứ không phải ai cầm cọ lên để quơ quào cũng là một thứ tài năng.”
Nguyễn Trung, Màu tía đỏ, sơn dầu, 2015. Nguồn: Uống Trà Thôi.
Sự phát triển trong trường phái trừu tượng của Nguyễn Trung là một hành trình dài. Khởi phát ban đầu ông học tập từ những tác phẩm thuộc thời kì cuối của Joan Miro (1893 - 1983), sau đó thử nghiệm trừu tượng theo lối vẽ của họa sĩ Nguyễn Phước. Mãi cho tới khi trở về trau chuyến lưu trú một năm từ 1990 - 1991 và tiếp xúc với các tác phẩm của Pierre Soulages, Antoni Tapies và sau này là Cy Twombly, ông mới thật sự chuyên tâm và tìm thấy tự do mới trong tranh trừu tượng. Và đó cũng chính là ngọn đuốc thắp lên trong ông một ý tưởng khởi xuống phong trào tranh trừu tượng cho “Nhóm 10 người” và sau này đã được tổ chức cuộc triển lãm quy mô nhất trong lịch sử Mỹ thuật Việt Nam, quy tụ hơn 40 tên tuổi nghệ sĩ từ Bắc Vào Nam.
“Tranh trừu tượng của Nguyễn Trung bày tỏ nỗi ray rứt nhân sinh lúc nào cũng đè nặng lên con người trần thế luôn sợ bị hủy diệt bởi thời gian và cái chết mà vẫn không bao giờ tránh khỏi….Sắc màu như khô quánh cạn kiệt, hình ảnh có vẻ thiếu thốn và đường nét hạn chế tập trung lại để hình thành một ngôn ngữ nghệ thuật nói lên nỗi chán chường của nghệ sĩ, bàng bạc trong tác phẩm hội họa anh vẽ trong giai đoạn từ 1990 về sau. Đó là hai tính cách đối cực thể hiện nỗi ray rứt, đay nghiến kéo dây dưa suốt cả cuộc đời nghệ sĩ.”
Khi được hỏi rằng thời kì Trắng, Bảng Đen, Xám Trắng Đen (thời kì tranh trừu tượng của họa sĩ Nguyễn Trung) có phải là chuỗi hành trình khơi gợi quá khứ và giải thoát tinh thần mình qua hội họa của riêng ông không, ông đã giải bày: “Thời kỳ Xám Trắng Đen là thời kỳ kéo dài sự tích lũy trong óc tưởng tượng lúc đi dạo chơi trong thành phố. Thành phố này giống như một kỷ niệm, ghi dấu hết lịch sử bên trong của nó, những bức tường vô nghĩa, nhưng đối với tôi, nó ghi dấu tất cả lịch sử, kể cả khi người ta muốn sơn phết lên những màu sắc khác, thì bên trong nó vẫn lưu giữ những ký ức. Cái đầu mình hay suy nghĩ về những cái đó. Lịch sử không thể mất đi được.”
Thành tựu và di sản cho đời
Xuyên suốt sự nghiệp bền bỉ của mình, Nguyễn Trung đã tổ chức các triển lãm cá nhân bao gồm: Xám trắng đen, Bảng đen, 2004; Revelations of Time and Self, 1999; và cả triển lãm tại Pháp văn Đồng minh hội tại Sài Gòn từ những năm 1967. Các triển lãm nhóm nổi bật trong và ngoài nước mà Nguyễn Trung đã tham gia bao gồm: Tạp âm trắng, 2023; S.E.A Focus, Gillman Barracks, Singapore, 2019; Vietnamese Modern Painting in Shanghai Collections, 2017; Mở cửa – Mỹ thuật 30 năm thời kì Đổi Mới, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, 2016; và triển lãm Tranh trừu tượng của Nhóm 10 người do Nguyễn Trung tổ chức từ năm 1990 tới năm 1996.
Sự nghiệp của Nguyễn Trung, từ những bức tranh sáng tác đầu thập niên 1960 vẽ theo trường phái hiện thực đến những tác phẩm chuyển sang khuynh hướng trừu tượng được vẽ từ khi anh xuất ngoại trở về, đều được bán sớm nhất, với giá cao nhất (3.000 USD/một bức).
Suy cho cùng, sự luân chuyển, đổi phiên giữa tượng hình và phi hình trong hội họa Nguyễn Trung, về thực chất, là sự đổi phiên của cảm xúc, ứng với từng trạng thái tinh thần của ông qua từng thời kỳ. Chúng tuy khác biệt về hình thức bên ngoài, nhưng sâu bên trong đều bắt nguồn từ cùng một tư tưởng, một tâm hồn, một cá tính nhất quán giữa những sự đối lập và dằn xé. Cũng không có cách nào để gọi tên nó ngoài cách tự gọi chính tên là người duy nhất có thể tạo ra nó “Nguyễn Trung”.
