Ít người có thể vừa là bậc thầy hội họa, vừa tận tường mỹ nghệ, bởi sa đà tiểu tiết thì mất hết cảm xúc, nhưng bút pháp phóng khoáng quá lại không bắt được cái hay của sự tinh vi. Vậy mà họa sĩ Huỳnh Văn Thuận có thể làm cả hai một cách thượng thừa. Ông đi mây về gió giữa hai thái cực của bút pháp, vừa có nét riêng ở mỗi phong cách, vừa biết cách dung hòa chúng để tạo ra những đặc trưng riêng cho mình.
Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận. Nguồn: Facebook CLB Ngọc Hà.
Chàng sinh viên được Toàn quyền Đông Dương mua tranh
Năm 1943, triển lãm Salon Unique lần thứ nhất được tổ chức tại Hà Nội. Đó là chương trình triển lãm nổi tiếng, được tổ chức ở quy mô toàn Đông Dương và kéo dài suốt 10 ngày. Sự ra đời của cuộc triển lãm này có tác động lớn từ Đô đốc Jean Decoux, là Toàn quyền Đông Dương lúc bấy giờ. Ông Jean Decoux là người đặc biệt yêu mỹ thuật; ông thường đến thăm trường Mỹ thuật để gặp gỡ giảng viên và xem học trò vẽ.
Huỳnh Văn Thuận, Bìa tạp chí Indochine, số ra ngày 9 tháng 12 năm 1943, đưa tin về SALON UNIQUE 1943. Nguồn: Nhà nghiên cứu Loan de Fontbrune cung cấp, trích từ trang Luxuo.
Ở xứ An Nam thời đó, gu thẩm mỹ của cả người Việt lẫn người Pháp vẫn bị mê hoặc nhiều bởi phong cách trang trí, mỹ nghệ đậm chất Á Đông: những đường cong uyển chuyển trên chùa, tháp hay những chi tiết chạm khắc tinh xảo của mái đình, cung điện. Người Pháp gọi sở thích này bằng từ exotisme: một thứ hương xa mà quyến rũ, một phong vị ngoại lai kích khởi sự hiếu kỳ không thể cưỡng lại về một vùng đất viễn Đông ở cuối chân trời.
Thế nhưng, khi triển lãm diễn ra và Toàn quyền Đông Dương đến dự, ông bất ngờ chọn mua một bức tranh khác hẳn thị hiếu đương thời. Đó là một bức tranh vẽ kinh thành Huế bằng sơn dầu. Trong tranh, thành Huế hiện lên qua những mảng to rộng, vạm vỡ, như là được vẽ bằng cọ cỡ lớn chỉ với vài nét mạnh mẽ, hào phóng. Bố cục tranh cũng vô cùng hài hòa, có tường thành, tháp canh ở gần và cũng có ruộng làng, rặng núi ở xa. Các đường nét kiến trúc của kinh thành được xử lý để đồng thời trở thành những đường dẫn cuốn mắt người xem càng sâu trong tranh. Cách thành Huế được khắc họa trong bức tranh đó khác hẳn phong cách Á Đông đương thời: trực diện, không sa đà vào chi tiết, xử lý ánh sáng điêu luyện, sắp xếp bố cục và hình họa tài tình, đồng thời “thoát” nhất so với các tranh khác.
Những bức tranh được bày trong Salon Unique 1943 được đăng trong trang báo Indochine. Ảnh bức tranh “Thành Huế” của họa sĩ Huỳnh Văn Thuận nằm ở góc phải trên cùng. Nguồn: Hình ảnh từ tuần báo Indochine số ra ngày 9 tháng 12 năm 1943, nhà nghiên cứu Loan de Fontbrune cung cấp, trích từ trang Luxuo.
Bức tranh đó hoàn toàn có thể là tác phẩm của một họa sĩ lão luyện. Nhưng thật ra, đó là bài vẽ thực tế tại miền Trung của Huỳnh Văn Thuận khi ông đang theo học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Ông Joseph Inguimberty, người thầy của nhiều danh họa Việt Nam, đã nhận ra sự đặc biệt của bức tranh này và gửi nó tới triển lãm. Bức “Thành Huế” được Toàn quyền mua với giá 50 đồng tiền Đông Dương, một món tiền lớn ở thời đó. Nhưng điều quan trọng hơn là nó cho thấy chàng sinh viên Huỳnh Văn Thuận từ sớm đã sở hữu một thứ thẩm mỹ vượt xa tiêu chuẩn đương thời. Tuy xuất thân từ Trường Vẽ Gia Định, là trường thiên về trang trí và mỹ nghệ, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận vẫn cực kỳ tài tình trong việc xử lý hình họa và bố cục theo hơi thở nghệ thuật hiện đại mà Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương đã thổi vào cho Việt Nam.
Huỳnh Văn Thuận, Buổi sớm ở Hàng Xanh, sơn dầu trên toan. Nguồn: Luxuo.
Tuy thượng thừa với sơn dầu đến vậy nhưng từ sau khi tốt nghiệp và từ 1945 trở đi, ông chuyển mình hẳn sang phong cách tỉ mỉ, tỉa tót của tranh sơn khắc, tranh khắc gỗ, hay trong những tác phẩm vẽ tuyên truyền, vẽ tiền, vẽ tem mà ông thực hiện sau này. Nhiều đồng môn đã bày tỏ sự tiếc nuối, ai cũng tưởng rằng ông sẽ tiếp tục gắn bó với sơn dầu, và rằng ông sẽ còn đi rất xa nếu làm như thế. Thực tế là sau khi ông tốt nghiệp thì chiến tranh cũng nổ ra, các sản phẩm ngoại nhập như sơn dầu là vô cùng hiếm. Trong khi đó, những chất liệu bản địa như gỗ, vóc, sơn ta, sơn khắc lại rất dồi dào. Sự chuyển hướng của họa sĩ Huỳnh Văn Thuận vừa là một đánh giá cẩn trọng và phù hợp về tình thế thời cuộc, vừa là sự tìm về với cái nôi nghệ thuật đầu tiên của mình.
Những nét khắc di sản cho nghệ thuật nước nhà
Nếu ở sơn dầu, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận vẽ phóng khoáng, đường nét nhìn có phần được vẽ nhanh, quyết đoán, mạnh mẽ, thiên về nắm bắt cái toàn thể và những mảng hay hình dạng lớn thì ở sơn khắc, ông vẽ tỉa tót và tỉ mỉ từng chi tiết một. Đó dường như vừa là kỹ năng, vừa là cái tính ông đã trau dồi được ở Trường Vẽ Gia Định. Trong các bài ký họa ở Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, ông vẫn luôn vẽ kỹ ra chi tiết của chủ thể. Tính kỹ lưỡng đó như trở thành thứ gì đó đặc trưng của sinh viên Huỳnh Văn Thuận khi các đồng môn nhắc về ông. Cuối năm 1941, danh họa người Pháp gốc Nhật Foujita đến thăm trường, khi xem đến bài vẽ của Huỳnh Văn Thuận thì đã phải lấy kính ra soi cho rõ rồi thảng thốt: “Terrible!”, ý rằng sao có thể vẽ chi li đến thế.
Họa sĩ Huỳnh Văn Thuận chuyển hướng sang sơn khắc trong cùng khoảng thời gian ông bắt đầu đến với Cách Mạng. Nhiều tác phẩm sơn khắc nổi tiếng của ông do vậy mang đề tài lao động, kiến quốc vì chúng gắn liền với quá trình ông hoạt động Cách Mạng. Năm 1952, trong cao trào cuộc Kháng chiến chống Pháp, ông bắt đầu sáng tác bức “Học tập chính sách thuế nông nghiệp”.
Huỳnh Văn Thuận, Học tập chính sách thuế nông nghiệp, sơn khắc. Nguồn: Viet Art View.
Bức tranh vẽ khung cảnh một buổi học tập chính sách thuế. Dưới mái lán, mọi người xôn xao kẻ mày mò, người bàn tán, có nhóm đứng và cũng có nhóm ngồi. Đằng xa, phía ngoài lán, có người tựa vách nghỉ chân. Xa hơn nữa, trong chiếc lán đối diện, có người phụ nữ như đang ngồi thổi cơm. Bố cục của bức tranh vừa có chiều sâu, vừa giàu nhịp điệu, lại còn đa dạng về hình thể. Hơn nữa, nó còn cực kỳ giàu chi tiết: từng món đồ vật trong ngôi lán hay nét mặt của các nhân vật đều được khắc vô cùng tỉ mỉ và sinh động. Khi đến với sơn khắc, họa sĩ Huỳnh Văn Thuận dường như đã kết hợp chất liệu truyền thống này với tư duy bố cục hiện đại của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương để tạo thành nét riêng của mình.
Đến năm 1954, ông bắt đầu sáng tác bức “Kéo bừa thay trâu”, cũng là một tác phẩm với đề tài lao động. Những điểm mạnh của “Học tập chính sách thuế nông nghiệp” như càng được nâng cấp ở tác phẩm lần này. Không gian bây giờ là khu đồng ruộng bát ngát, trải dài đến những rặng cây tít xa. Những người nông dân nối nhau, kề vai kéo cày nặng nhọc, mỗi người một dáng, mỗi người một biểu cảm riêng. Khi so bức tranh này với bức tranh sơn dầu “Buổi sớm ở Hàng Xanh” của ông, ta dường như càng chắc chắn hơn về việc ông đã giao thoa tư duy hội họa hiện đại vào sơn khắc. Tranh sơn khắc của ông vừa sắc nét đến khó tin, vừa hài hòa về nhịp điệu, hình thể, bố cục không kém cạnh bất kỳ bức tranh hiện đại nào.
Huỳnh Văn Thuận, Kéo bừa thay trâu, sơn khắc. Nguồn: Viet Art View.
Tài năng của ông chỉ ngày càng chín muồi theo năm tháng, đặc biệt là trong suốt giai đoạn ông gắn bó với Cách Mạng. Sự sáng tạo, tài hoa và tâm huyết của ông cộng với sức kích nổ từ lòng sục sôi yêu nước đã cho ra đời vô số tác phẩm vừa có giá trị riêng, vừa góp phần đẩy cao và thổi hồn cho dòng tranh tuyên truyền. Trong nhiều tác phẩm tuyên truyền hay cổ động ngày nay, ta như thấy thấp thoáng trong chúng sự thừa hưởng tư duy về bố cục, hình họa của ông, như một di sản ông đã để lại cho nền nghệ thuật nước nhà.
Mời các bạn đón đọc tiếp kỳ 3 của loạt bài viết về họa sĩ Huỳnh Văn Thuận để khám phá những di sản của ông nhé!
