Ngày 24.10 vừa qua, Bảo tàng Nghệ thuật Quang San tổ chức ra mắt bộ sách và triển lãm “Hồi ức Nam Sơn”, quy tụ 10 tác phẩm tiêu biểu của danh họa Nam Sơn.
Buổi tọa đàm có sự góp mặt của tác giả Ngô Kim Khôi, nhà sưu tập Bùi Quốc Chí, Giám đốc bảo tàng Nguyễn Thiều Kiên và nhà nghiên cứu Ace Lê, cùng chia sẻ những góc nhìn đa chiều về người họa sĩ tiên phong của mỹ thuật Việt Nam.
Ảnh chụp buổi tọa đàm diễn ra tại Bảo tàng Quang San. Nguồn: Trang Nam Sơn - Di sản Mỹ thuật Đông Dương fanpage.
Một công trình hơn 25 năm
Mở lời về bộ sách, tác giả - nhà nghiên cứu Ngô Kim Khôi chia sẻ câu chuyện bắt nguồn từ thắc mắc tuổi thơ, khi thấy tên Nam Sơn được vinh danh cùng Victor Tardieu nhưng lại ít được biết đến tại Việt Nam. Sự ngạc nhiên càng lớn khi ông Khôi nhận thấy người Pháp lại tôn trọng và ca ngợi Nam Sơn, trong khi ở quê nhà tên tuổi ông dường như bị khuất lấp.
“Người ta nghĩ rằng vì tình thân mà tôi thiên vị, nhưng nếu đọc kỹ, quý vị sẽ thấy mọi điều trong sách đều có dẫn chứng, có xuất xứ rõ ràng, không phải điều tôi tự đặt ra.”
Bộ sách là kết quả của 25 năm sưu tầm, đối chiếu tư liệu gốc từ báo chí, lưu trữ quốc tế và phỏng vấn nhân chứng. Trong buổi ra mắt, ông cũng xúc động cho biết cuốn sách sẽ được giới thiệu tại Paris, kết một vòng tròn trọn vẹn của lịch sử.
Bộ sách Nam Sơn - Di sản Mỹ thuật Đông Dương qua tư liệu và báo chí. Nguồn: Trang Nam Sơn - Di sản Mỹ thuật Đông Dương fanpage.
Trả lời về những tranh luận xoay quanh khái niệm “đồng sáng lập” Trường Mỹ thuật Đông Dương, tác giả bày tỏ:
“Vai trò sáng lập không phải là một chức vụ, mà là một danh xưng được ghi nhận từ lịch sử. Người ta có thể ra nghị định bổ nhiệm ai đó làm hiệu trưởng, giáo sư vì đó là chức vụ. Nhưng ‘người sáng lập’ thì không ai được phong cả, đó là sự ghi nhận tự nhiên của lịch sử và công lao.”
Đối với ông, bằng chứng quan trọng nằm ở một tài liệu chính thức của Nha Học Chính Đông Pháp phát hành năm 1937 nhân dịp triển lãm tại Paris, trong đó ghi rõ "ông Nam Sơn là một trong hai người sáng lập Trường Mỹ thuật Đông Dương." Dù không phải nghị định, tài liệu được chính quyền Đông Dương kiểm chứng và phát hành này là một bằng chứng to lớn và chính quy.
“Công lao của Nam Sơn đối với nền mỹ thuật Việt Nam là không thể phủ nhận. Dù hậu thế chấp nhận hay không thì vị trí của ông Nam Sơn vẫn đứng ở vị trí đó. Đối với tôi, cái điều đó là quá đủ rồi."
Nam Sơn, Tĩnh vật cà chua, xà lát và liễn da lươn, sơn dầu, 40 x 50 cm, 1923. Nguồn: Artonis.
Những góc nhìn từ khách mời
Nhà sưu tập Bùi Quốc Chí mang đến những kỷ niệm cá nhân đầy thú vị, và sự tri ân dành cho công trình tâm huyết này bằng việc trao lại cho tác giả Ngô Kim Khôi bộ ấm trà kỷ vật của cụ Nam Sơn.
Nhận xét về bộ sách nặng gần 7kg, ông Chí đánh giá cao sức nặng tư liệu và sự công tâm khi tác giả thu thập thông tin từ hai phía Việt và Pháp. Đặc biệt, ông chia sẻ cái nhìn cá nhân về thời khắc định mệnh khởi nguồn cho EBAI. Ông tin rằng cuộc gặp gỡ đầu tiên (khoảng năm 1920-1921) khi Nam Sơn cùng Thang Trần Phềnh vẽ tranh tường cho khách sạn Metropole đã làm Victor Tardieu kinh ngạc. Sự va chạm giữa lối vẽ trí tưởng tượng của người Á Đông với lối vẽ trực họa, duy lý của phương Tây chính là tiền đề cho một ngôi trường mỹ thuật độc đáo, nơi sự giao thoa Đông - Tây được nuôi dưỡng.
Từ kinh nghiệm sưu tập, ông Bùi Quốc Chí còn đưa ra bảy tiêu chuẩn cá nhân để đánh giá một tác phẩm có "sức nặng nghệ thuật": bố cục độc đáo; màu sắc hài hòa; kỹ thuật hàn lâm; đường nét tinh xảo; mang hơi thở thời đại; nội hàm triết học; và cuối cùng là sự thấm đẫm tính nhân văn.
Ảnh chụp khán giả xem sách tại triển lãm. Nguồn: Trang Nam Sơn - Di sản Mỹ thuật Đông Dương fanpage.
Tiếp lời, nhà nghiên cứu Ace Lê cho rằng, điều đáng quý không nằm ở việc tranh luận danh xưng, mà là việc nhìn nhận đúng công lao to lớn của Nam Sơn.
“Chúng ta nên luận công, chứ không nên luận danh. Cụ Nam Sơn đội rất nhiều ‘chiếc mũ’: họa sĩ tiên phong, nhà giáo, nhà nghiên cứu. Chính ông là người đầu tiên xuất bản công trình nghiên cứu mỹ thuật Việt Nam bằng tiếng Pháp từ những năm 1930,” anh nhận định.
Anh khẳng định, mỹ thuật Đông Dương không phải là sự “khai hóa” một chiều, mà là cuộc đối thoại giữa Đông và Tây, nơi Nam Sơn đóng vai trò cầu nối.
"Công sức của cụ là thật, tâm huyết của cụ là thật. Cho nên tất cả chúng ta ngồi đây đều đang được hưởng bóng mát của cụ Nam Sơn.", Nhà nghiên cứu Ace Lê chia sẻ.
Ở góc nhìn bảo tàng, Giám đốc Nguyễn Thiều Kiên cho biết, bộ sách và triển lãm đã góp phần lấp đầy khoảng trống tư liệu: “Không ít du khách hỏi tôi: Vì sao trong ảnh giảng viên EBAI năm 1926 lại có một người Việt tên Nam Sơn? Giờ thì cuốn sách của bác Khôi đã trả lời điều đó.”
Nhà sưu tập Xuân Phượng cũng xúc động chia sẻ: “Tôi không muốn người nước ngoài chỉ biết Việt Nam vì chiến tranh. Tôi muốn họ thấy đất nước này có văn hóa, có hội họa đáng tự hào.” Bà đặc biệt yêu thích tinh thần Á Đông trong tranh Nam Sơn: “Ông vẽ theo trường phái châu Âu, nhưng chỉ cần nhìn là biết đó là người Việt Nam.”
Một góc nhìn đáng chiêm nghiệm
Vượt ngoài khuôn khổ tọa đàm, việc nhìn nhận vai trò “đồng sáng lập” của cụ Nam Sơn vẫn còn đó những điều cần chiêm nghiệm. Từ góc độ nghiên cứu, anh Nguyễn Quốc Định đã đưa ra góc nhìn thận trọng. Anh cho rằng, việc tài liệu của Nha Học Chính Pháp năm 1937 xem Nam Sơn là một trong hai người sáng lập EBAI là quan điểm có lý riêng, dựa trên công lao to lớn của ông.
“Nam Sơn rất xứng đáng được tôn vinh, bởi ông là người Việt duy nhất gắn bó với EBAI trong suốt 20 năm tồn tại,”
Nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh: Nam Sơn chưa bao giờ là người ham danh lợi, mà luôn thể hiện lòng trung tín và kính trọng với Victor Tardieu. Bằng chứng là Nam Sơn từng từ chối vị trí Chủ tịch Sadeai thay thầy mình và nỗ lực vận động đặt tên đường mang tên Tardieu.
“Vì vậy, tôi tin rằng Nam Sơn không muốn được gọi là đồng sáng lập, nhưng công lao của ông đủ lớn để được vinh danh như một người đồng sáng lập,”
Không gian trưng bày các tác phẩm của cụ Nam Sơn tại Bảo tàng Quang San. Nguồn: Trang Nam Sơn - Di sản Mỹ thuật Đông Dương fanpage.
Có lẽ, với tinh thần người Việt, ai trong chúng ta cũng mong những nhân vật lịch sử được nhìn nhận đúng với những gì họ đã cống hiến, không vì danh xưng hay chức vị, mà vì giá trị thật họ để lại. Bởi tôn trọng lịch sử và hiểu đúng sự thật cũng chính là cách tri ân xứng đáng nhất với những công lao khiêm nhường, như cách danh họa Nam Sơn đã lặng lẽ đi qua đời sống mỹ thuật bằng ánh sáng riêng của mình.
Đôi lời kết
Kết thúc buổi ra mắt và tọa đàm, tác giả Ngô Kim Khôi khiêm tốn: "Tôi không có kỳ vọng gì nhiều cả, ngoài kỳ vọng rằng tên tuổi của ông Nam Sơn vẫn còn trường cửu với thời gian." Ông hy vọng bộ sách sẽ giúp mọi người nhớ đến công trình, công lao và tất cả những gì cụ Nam Sơn đã làm cho nền mỹ thuật Việt Nam.
Triển lãm vẫn mở cửa miễn phí đón các bạn yêu mến nghệ thuật và lịch sử Mỹ thuật đến tham quan từ ngày 24.10.2025 đến hết ngày 02.11.2025. Mọi thông tin về bộ sách sẽ được đăng tải trên trang Facebook NAM SƠN - Di sản Mỹ thuật Đông Dương, chờ đón các bạn yêu mến lưu giữ bộ nghiên cứu tâm huyết này.
