Châu Giang lựa chọn chất liệu như một cách đối thoại với chính mình, cũng như chị từng chọn câu chữ để kể những câu chuyện để lại dấu ấn trong những năm tháng tuổi trẻ. Có những điều chưa thể lý giải trọn vẹn, nhưng chị hiểu rõ mình cần đến không gian và tâm tính riêng của mỗi chất liệu trong hành trình hội họa. Với Châu Giang, tác phẩm không dừng ở cái đẹp thị giác, mà mở ra những tầng ý niệm về con người, đặc biệt là người phụ nữ, giữa dòng chảy nhiều mâu thuẫn của đời sống đương đại.
Họa sĩ Châu Giang tại xưởng vẽ. Nguồn: Artonis.
Trong buổi ghé thăm xưởng vẽ, chúng tôi cùng chị lật lại từng lớp hành trình ấy, để hiểu vì sao lụa trở thành nơi cảm xúc được lắng lại và thấu hiểu, của một Châu Giang đang chậm lại và ấp ủ những chuyển động mới.
Được biết chị quê gốc Bình Định, sinh ra ở Hà Nội, học tập và thực hành nghệ thuật tại Sài Gòn. Vậy thì trong quá trình bén duyên với hội họa, chị có nghĩ những yếu tố Bắc - Trung - Nam đã góp phần tạo nên cá tính và tư duy nghệ thuật của mình?
Có lẽ cái duyên với hội họa của tôi bắt đầu rất sớm, từ tuổi thơ. Tôi sinh ra và lớn lên ở Gia Lâm, ngoại thành Hà Nội, nơi thiên nhiên ảnh hưởng đến tôi rất nhiều. Từ năm bốn tuổi, tôi đã rất thích vẽ, vẽ khắp mọi nơi trong nhà. Lúc đó, tôi đã xác định khá rõ là sau này mình chỉ muốn trở thành họa sĩ. Đến năm tám tuổi, gia đình chuyển vào Sài Gòn. Ba tôi là người rất đam mê hội họa, dù ông không theo nghề vẽ một cách trọn vẹn, nhưng chính ông là người truyền lửa cho tôi.
Thật lòng thì, tôi chưa bao giờ ngồi lại để phân tích một cách rạch ròi xem vùng miền ảnh hưởng đến nghệ thuật của mình như thế nào. Nhưng nếu nói về cá tính thì tôi nghĩ là có. Có sự cẩn trọng, mạnh mẽ của người Bình Định, nét nền nã và đôi khi hơi khó tính của miền Bắc, cùng sự cởi mở, thoải mái và chân thành của Sài Gòn. Những điều đó hình thành nên con người tôi, và khi cá tính đã được tạo nên, thì hội họa chắc chắn cũng chịu ảnh hưởng từ đó.
Còn về tư duy và cách thực hành nghệ thuật, tôi không nghĩ vùng miền là yếu tố quyết định. Khi đi học, đi giao lưu, đi qua nhiều quốc gia, những tương tác ấy chồng lớp lên nhau, tạo nên con người mình ở hiện tại, vượt ra khỏi câu chuyện mình sinh ra hay lớn lên ở đâu.
Chị từng được biết đến như một nhà văn trẻ nổi tiếng trước khi quay lại hoàn toàn với nghiệp vẽ. Có bao giờ chị lo sợ ngôn ngữ văn chương làm "loãng" đi tính tự trị của hội họa, biến bức tranh thành một minh họa cho tư tưởng?
Đây là một câu hỏi khó mà tôi từng nhận được từ thời còn là sinh viên cơ, thầy tôi còn từng nói rằng, người viết tốt thì khó vẽ tốt (cười). Tôi cũng không nghĩ mình là một nhà văn nổi tiếng, chỉ đơn giản là khi viết truyện, tôi may mắn được nhiều người yêu thích. Văn của tôi được nhận xét mang tính hội họa, vì tôi luôn tìm cách để những câu chuyện có sự kết hợp của hình ảnh, màu sắc.
Hội họa và văn chương là sự bổ sung cho nhau trong quá trình sáng tạo của tôi. Vì khi một ý tưởng xuất hiện, trong đầu tôi tự nhiên nảy sinh hình ảnh, bố cục và màu sắc. Tôi không cố gắng né tránh việc minh họa hay không minh họa, mọi thứ đến khá bản năng. Có lẽ đó là may mắn, hay như tôi vẫn nghĩ, là trời cho.
Một góc làm việc và xếp tác phẩm của xưởng vẽ. Nguồn: Artonis.
Khi bắt đầu nhận ra một Châu Giang ở hội họa với nhiều chiều không gian diễn tả hơn, có những khi đặt cọ vẽ, và hoàn thành một tác phẩm, chị sẽ cảm thấy rất xúc động không ạ?
Thật ra thì xúc động với rất nhiều bức tranh luôn đấy chứ. Có những bức tranh khi đang vẽ, tôi không kìm được nước mắt. Có những bức khác, khi nhìn lại, vẫn khiến tôi xúc động. Vì chúng phản chiếu những ngày tôi đang sống, những cảm xúc tôi đang trải qua. Ngay cả khi vẽ về con gái mình, nghĩ đến cuộc đời tương lai của con, những lo lắng ấy cũng đủ khiến tôi xúc động. Trong mỗi series của tôi, đều có những bức tranh như vậy.
Thành thật mà nói, tôi thích quá trình làm việc hơn là khoảnh khắc kết thúc. Tôi hiếm khi cảm thấy một tác phẩm đã hoàn toàn kết thúc, thậm chí thường quên ký tên luôn cơ mà (cười), vì mỗi lần nhìn lại, tôi vẫn muốn thêm chỗ này, thêm chỗ kia.
Về sự hoàn thành tác phẩm thì có lẽ, khi nào ý tưởng đã được thể hiện trọn vẹn, khi tôi đã nói hết những suy nghĩ của mình trong bức tranh đó, thì tôi mới tạm xem đó là sự hoàn tất.
Tranh của chị thường đi theo series và đa phần là vẽ về phụ nữ, cũng như chị vẫn lựa chọn cả sơn dầu và tranh lụa. Chị tìm thấy điều gì trong sự phản chiếu này?
Tôi tốt nghiệp khoa Sơn dầu của Đại học Mỹ thuật TP.HCM, nên thời gian đầu tôi vẽ sơn dầu là chính. Khi đó, thực hành nghệ thuật của tôi gắn chặt với chu kỳ đời sống và cảm xúc cá nhân, và sơn dầu rất phù hợp với trạng thái ấy.
Khoảng năm 2006–2007, khi đời sống cá nhân trải qua một vài biến cố, tôi quyết định dấn thân sang tranh lụa. Lụa giúp tôi trầm xuống, cân bằng lại và cảm thấy dễ thở hơn. Sơn dầu mang tính bạo liệt, làm tôi hao tổn nhiều năng lượng, trong khi lụa cho tôi một khoảng lặng cần thiết. Đồng thời, với tôi, việc tìm kiếm và làm mới chất liệu luôn là một nhu cầu tự thân của người nghệ sĩ. Khi cần sự tinh tế, cẩn trọng, nhiều tầng ý nghĩa, tôi chọn lụa. Khi cảm xúc mạnh, bị dồn nén trong thời gian dài, tôi buộc phải chuyển sang sơn dầu. Chất liệu, với tôi, đến từ cảm xúc nhiều hơn là từ câu chuyện.
Tôi thích vẽ theo series để khai thác đến tận cùng một ý niệm. Khi đã cạn kiệt cảm xúc đó, tôi sẵn sàng "từ bỏ đường lớn để đâm quàng vào bụi rậm", tìm kiếm những năng lượng mới.
Về đề tài người phụ nữ, tôi không vẽ cái đẹp bề ngoài. Tôi muốn vẽ cái sâu kín bên trong: sự mạnh mẽ ẩn sau vẻ mềm mại, những nỗi đau và niềm kiêu hãnh của người phụ nữ Á Đông, những người thường giữ kín tâm tư thay vì nói ra. Tôi hy vọng những người phụ nữ khi xem tranh sẽ tìm thấy sự chia sẻ và an ủi.
Có điều gì khiến chị nặng tình với lụa đến như thế ạ? Và trong tranh, chị không hướng đến việc vẽ “đẹp”, mà là kể câu chuyện và truyền tải những ẩn dụ?
Có chứ. Lụa là một chất liệu mong manh nhưng cấu trúc lại rất mạnh mẽ, không yếu ớt như nhiều người vẫn nghĩ. Khi vẽ lụa, bạn buộc phải tư duy rất kỹ, phải hình dung trước bố cục và màu sắc, bởi khi đã đặt bút thì không thể tẩy xóa hay chồng màu như sơn dầu.
Lụa có tính trong suốt, nên để đạt được một sắc độ mong muốn, bạn phải vẽ rất nhiều lớp màu, như đang “nhuộm” lụa vậy. Chính sự chồng lớp ấy tạo ra những hiệu ứng thị giác mà các chất liệu khác khó có được. Với tôi, một người hay suy nghĩ, hay lật đi lật lại vấn đề, lụa rất phù hợp với cá tính của mình.
Tôi thích làm mới mình, không muốn lặp lại những gì đã làm. Tôi thường nói vui là mình thích rời khỏi những con đường lớn để rẽ vào bụi rậm, vì ở đó có nhiều hưng phấn và năng lượng hơn. Hội họa với tôi giống như một người bạn rất trung thành, nơi tôi có thể nói ra tất cả những điều khó chia sẻ trong đời sống.
Ngay từ khi làm việc một cách chuyên nghiệp, tôi đã thích vẽ tranh theo series. Mỗi series là một giai đoạn sống, một ý tưởng được khai thác đến khi cạn kiệt, rồi tôi mới chuyển sang một chủ đề khác. Tranh của tôi không nhằm mô tả cái đẹp đơn thuần. Tôi dùng hội họa để phản chiếu đời sống, suy nghĩ và những triết lý cá nhân. Khi cuộc sống thay đổi, tư duy thay đổi, thì tranh cũng chuyển biến theo. Có những giai đoạn thăng trầm, buồn vui khác nhau, và các series của tôi đồng hành cùng những chuyển động ấy.
Châu Giang, các tác phẩm thuộc loạt Ẩn rồng, trong triển lãm Bên Trong Tôi. Nguồn: Doanh Nhân Plus.
Vậy trong gần 5 năm qua, có series nào khiến chị đặc biệt tâm đắc, cũng như hình tượng con người, cụ thể là phụ nữ vẫn sẽ là điều chị ưu ái và tiếp tục sáng tác?
Cũng qua kha khá series và triển lãm nhỉ? Thì nếu được nhìn lại, series Ẩn Rồng là một trong những series tôi rất yêu thích. Nó nói nhiều về mâu thuẫn lắm, mâu thuẫn nội tại của người phụ nữ và của con người trong xã hội hiện đại. Ẩn Rồng và series tôi đang thực hiện hiện nay phản ánh những lý tưởng, những tan vỡ, và những cảm xúc đặc biệt trong hành trình sống của tôi.
Thực ra, khi còn là sinh viên, tôi rất ngại vẽ người, vì nó khó về giải phẫu, cấu trúc và cảm xúc. Nhưng sau khi ra trường, khi hội họa trở thành nơi phản chiếu nội tâm, tôi bắt đầu nghĩ rất nhiều về thân phận con người, đặc biệt là thân phận phụ nữ.
Tôi vẽ bà, mẹ, chị em, bản thân mình và con gái mình. Tôi vẽ những đắn đo, những nỗi buồn và tổn thương mà người phụ nữ Á Đông thường giữ trong lòng. Tôi hy vọng khi họ nhìn tranh của tôi, họ cảm thấy được chia sẻ và an ủi.
Quan sát những tác phẩm gần đây, có vẻ bảng màu của chị đang dịch chuyển dần sang tông nâu, xám và những sắc trầm chiếm ưu thế. Đây có phải là cách chị biểu đạt nỗi buồn hay sự cô độc?
Thật ra, quan niệm về màu sắc của tôi thay đổi theo trải nghiệm sống. Thời trẻ, tôi không hiểu sao mình lại dùng những sắc đỏ, vàng rực rỡ để thể hiện nỗi buồn và những suy nghĩ nặng nề. Nhưng khi thêm tuổi, sự chiêm nghiệm khiến tôi muốn quay về với thiên nhiên, gắn kết với sự mênh mông của vũ trụ, tự khắc bảng màu sẽ hướng về những tông trầm mặc hơn.
Còn bây giờ, khi trải nghiệm sống nhiều hơn, khi mình thêm tuổi, tôi nhận ra bản thân có xu hướng quay về với thiên nhiên, với cảm giác mênh mông của đời sống, của vũ trụ. Điều đó tự nhiên dẫn tôi đến những gam màu trầm hơn. Và đến lúc này, tôi mới thực sự hiểu rằng không có màu nóng hay màu lạnh dành riêng cho nỗi buồn. Bất kỳ màu sắc nào cũng có thể nói về niềm vui, hạnh phúc, khổ đau, điều quan trọng nằm ở tâm thế của người vẽ, ở những gì được đặt để trong tác phẩm, và cách hình ảnh phản chiếu trạng thái nội tâm tại thời điểm ấy.
Dường như đang có một Châu Giang vẽ chậm hơn, nhẩn nha hơn. Có phải vì chị đang dành thời gian để chăm sóc "vườn hoa" nội tâm của mình?
Tôi vẽ chậm lại vì hai lý do. Thứ nhất là sức khỏe, vẽ tranh lụa khổ lớn đòi hỏi rất nhiều sức lực. Thứ hai là vì bây giờ tôi thích mọi thứ diễn ra từ từ hơn, thích suy nghĩ kỹ rồi mới vẽ, nhẩn nha từng chút một. Khi làm việc với lụa, mỗi ngày tôi lên từng lớp màu. Có những bức tranh, ban đầu chỉ là những đường nét rất nhẹ, rồi dần dần màu sắc xanh lên, hình ảnh hiện ra, cảm giác như hoa lá đang sống cùng mình, lớn lên từng ngày.
Tôi thì thích hoa từ nhỏ, nhưng chỉ thích ngắm chứ không có đụng tay trồng hay tưới táp gì cả. Hoa lá đã xuất hiện trong tranh của tôi từ những năm mới ra trường, từ sơn dầu cho đến lụa, và theo tôi đến tận bây giờ. Có lẽ cũng đến một độ tuổi nào đó, con người ta tự nhiên có xu hướng quay về với thiên nhiên, quay vào bên trong mình, giống như câu “lá rụng về cội”. Với tôi, thiên nhiên là nơi con người sinh ra và được cấu thành nên.
Việc bắt đầu nhớ cần tưới nước cho cây mỗi ngày không phải là một điều gì mang tính chủ ý hay chữa lành, mà đến rất tự nhiên, theo tâm lý và tuổi tác đấy (cười). Trước đây tôi chỉ thích ngắm, còn bây giờ thì không ngại tập cho mình một thói quen mới: chậm lại, nhìn ngắm, và sống gần hơn, tạo thêm thói quen với những chuyển động rất nhỏ của sự sống.
Châu Giang, Người trợ giúp, thuộc triển lãm Ẩn hoa 2. Nguồn: Phụ Nữ Online.
Vậy thì xin phép hỏi thêm về việc, cách đây hơn mười năm, chị từng được gọi là "Frida Kahlo của Việt Nam". Sau một quãng lùi đủ xa, chị nhìn nhận danh xưng đó thế nào?
Thật ra, với một người sáng tác, khi tên mình bị gắn với bất kỳ bậc thầy nào, dù đó là một lời khen, tôi lại không lấy làm vui. Tôi hiểu rất rõ, ở thời điểm đó, nhiều người dùng nhận định ấy như một sự ngợi khen, nhưng với tôi, nó cũng là một dạng phê bình.
Khi mới ra trường, tôi còn rất trẻ và đang trải qua nhiều khó khăn trong đời sống cá nhân, đặc biệt là về mặt tình cảm. Tôi đã vẽ rất nhiều về nỗi đau của mình, một cách vô thức, như một cách tự cứu lấy chính mình. Sau khi đọc những ý kiến ấy, tôi buộc phải lùi lại để chiêm nghiệm, và dần, chính mình thừa nhận rằng bản thân có chịu ảnh hưởng từ Frida Kahlo. Nhưng cũng chính từ đó, tôi ý thức rất rõ rằng mình cần phải có một con đường riêng.
Ảnh hưởng là điều gần như không tránh khỏi, nhất là với các họa sĩ Việt Nam, một nền mỹ thuật sinh sau đẻ muộn. Điều quan trọng là sau đó, mình có đủ dũng cảm để thoát ra khỏi ảnh hưởng ấy hay không. Nhìn lại bây giờ, tôi hoàn toàn thoải mái và tự tin với những nhận xét đó.
Tác phẩm của chị được đón nhận cả trong và ngoài nước, có thể thấy chúng được sưu tập và đánh giá cao. Theo chị, tinh thần đương đại mạnh mẽ nhất trong hệ thống tác phẩm của mình nằm ở đâu?
Tôi nghĩ tinh thần đương đại nằm ở tư tưởng. Chất liệu có thể là những chất liệu truyền thống, nhưng chính ý niệm và suy tưởng sẽ làm mới tác phẩm, mang hơi thở của thời đại vào trong đó.
Ví dụ như series Ẩn Rồng, tôi muốn nói về những mâu thuẫn: mâu thuẫn của người phụ nữ và của con người trong xã hội hiện đại. Nếu ngày xưa, đời sống đơn giản hơn, thì ngày nay, con người bị giằng xé rất nhiều, ranh giới giữa đúng và sai, tốt và xấu trở nên mong manh. Khi những mâu thuẫn ấy được đưa vào tác phẩm, thì tự nhiên nó đã mang tính đương đại rồi, dù vẫn là tranh lụa, một chất liệu truyền thống.
Nếu tranh chỉ dừng lại ở cái đẹp để treo trong phòng khách, thì tính đương đại sẽ giảm đi rất nhiều. Khi làm việc với tôi, các giám tuyển thường quan tâm nhiều hơn đến việc tôi muốn truyền đạt điều gì qua tác phẩm, những triết lý, những suy tưởng về đời sống, và tôi nghĩ chính điều đó tạo nên tính đương đại.
Họa sĩ Châu Giang đang ký tên cho tác phẩm mới. Nguồn: Artonis.
Theo chị, điều gì là quan trọng để một nghệ sĩ có thể duy trì được sự sáng tạo và bản sắc trong thực hành nghệ thuật?
Với cá nhân tôi, sáng tạo trước hết là việc luôn làm mới chính mình. Trong đời sống thường ngày, tôi là một người khá đơn giản, có thể ăn một món trong nhiều ngày, nghe một bản nhạc lặp đi lặp lại, hay đến một nơi quen thuộc rất nhiều lần mà không thấy chán.
Nhưng riêng với nghệ thuật, tôi luôn cần sự đổi mới. Có những series được nhiều người yêu thích, được sưu tập, nhưng tôi không thể tiếp tục khai thác, bởi vì bản thân tôi đã thay đổi. Tư duy thay đổi, đời sống thay đổi, thì nghệ thuật cũng không thể đứng yên ở một chỗ.
Với tôi, có ba điều đặc biệt quan trọng trong thực hành nghệ thuật: sự kiên trì, dũng cảm dấn thân và lòng tự trọng. Tự trọng giúp tôi giữ được chính kiến, giữ được cái tôi và sức mạnh nội tại để bước đi trên con đường mình đã chọn. Còn dũng cảm và dấn thân là chấp nhận rời khỏi những con đường an toàn, những đại lộ quen thuộc, để rẽ vào những lối nhỏ, nơi mình không biết điều gì đang chờ phía trước.
Điều đó đòi hỏi sự kiên trì, cũng như sự can đảm để đón nhận mọi kết quả, dù tốt hay chưa như mong đợi. Nhưng đó là con đường mà tôi chọn để đi cùng nghệ thuật.
Nhìn lại hơn 10 năm qua, chị cảm nhận sự thay đổi của thị trường nghệ thuật Việt Nam như thế nào? Và chị có những kỳ vọng gì dành cho thế hệ nghệ sĩ trẻ?
Đây là một câu hỏi khá vĩ mô, có lẽ phù hợp hơn với các nhà phê bình hay nghiên cứu. Nhưng từ góc nhìn cá nhân, tôi thấy mỗi giai đoạn đều có một sự sôi động rất khác.
Thời của tôi, quá trình hội nhập quốc tế diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt là cơ hội tham gia các triển lãm ở nước ngoài. Khi đó, hội họa Việt Nam còn khá mới mẻ với thế giới, nên cánh cửa ra bên ngoài rộng mở hơn.
Còn bây giờ, thị trường nghệ thuật trong nước rất sôi động, và các bạn trẻ vẽ rất giỏi, kỹ thuật tốt, dám dành toàn bộ thời gian cho hội họa. Tuy nhiên, điều tôi kỳ vọng là các bạn có thể cho mình thêm những khoảng lặng. Với người sáng tác, việc chậm lại, suy ngẫm và lắng đọng ý tưởng là điều rất quan trọng để tác phẩm có chiều sâu.
Tôi tin rằng, với tài năng và nền tảng kỹ thuật hiện tại, nếu các bạn trẻ cho phép mình suy nghĩ sâu hơn và chậm hơn một chút, thì con đường phía trước sẽ còn rất nhiều tiềm năng.
Vâng, cảm ơn những chia sẻ của chị!
