Những bản in gỗ ukiyo-e, ban đầu chỉ được dùng làm giấy gói đồ cho các bình gốm sứ, nhanh chóng được các nghệ sĩ tiên phong phát hiện và nâng lên thành bảo vật. Sự xuất hiện của chúng không đơn thuần là một trào lưu ngoại lai, mà đã trở thành ngòi nổ cho một cuộc cách mạng thẩm mỹ toàn diện, định hình nên diện mạo của nghệ thuật hiện đại. Phong trào Japonisme, hay "Nhật Hóa", ra đời từ đó, trở thành cây cầu nối giữa hai nền văn hóa Đông-Tây và mở ra một chương mới đầy sáng tạo.
Những đặc trưng cách tân của Mỹ thuật học từ Nhật Bản
Sự cuốn hút của nghệ thuật Nhật Bản đối với các họa sĩ châu Âu bắt nguồn từ một hệ mỹ học hoàn toàn đối lập với những nguyên tắc cổ điển đã thống trị hàng thế kỷ. Trước tiên, đó là sự giải phóng khỏi luật phối cảnh tuyến tính, thứ đã tạo nên chiều sâu ảo ảnh cho các tác phẩm Phục Hưng và Baroque. Các bản in Nhật Bản, như những kiệt tác của Katsushika Hokusai hay Utagawa Hiroshige, đề cao tính phẳng (flatness) và trang trí. Họ sử dụng những đường chéo mạnh mẽ để phân chia bố cục, đẩy các chủ thể chính lên gần mặt phẳng hình ảnh, tạo ra một không gian nén, gần gũi và đầy tính ước lệ. Không gian không còn là một "cửa sổ mở ra thế giới" mà là một bề mặt được sắp xếp một cách có chủ ý. Điều này cho phép người nghệ sĩ tự do hơn trong việc sắp đặt các yếu tố hình ảnh, tập trung vào nhịp điệu và sự hài hòa tổng thể hơn là sự mô phỏng hiện thực.
Gustav Klimt, Lady with a Fan, 1918. Nguồn: Sotheby's.
Thứ hai, cách sử dụng màu sắc trong ukiyo-e đã gây chấn động không nhỏ. Thay vì mô tả ánh sáng và bóng tối để tạo khối, các nghệ nhân Nhật Bản sử dụng những mảng màu phẳng, thuần khiết, tươi sáng, được viền bởi những đường nét rõ ràng. Màu sắc ở đây mang tính biểu tượng và cảm tính cao, phục vụ cho mục đích trang trí và truyền tải tâm trạng. Kỹ thuật này giải phóng màu sắc khỏi nhiệm vụ tả thực, cho phép nó trở thành một phương tiện biểu đạt độc lập, đầy sức mạnh. Đây chính là tiền đề cho những thử nghiệm táo bạo về màu sắc của các trường phái Ấn tượng và Dã thú sau này.
Cuối cùng, và có lẽ là quan trọng nhất, chính là sự mở rộng chủ đề nghệ thuật. Nếu hội họa Hàn lâm châu Âu vẫn chú trọng vào các đề tài lịch sử, thần thoại hay tôn giáo, thì ukiyo-e – nghĩa là "những bức tranh về thế giới phù du" – lại ca ngợi vẻ đẹp của đời sống thường nhật. Cảnh những người phụ nữ xinh đẹp (bijin-ga), các diễn viên kịch kabuki (yakusha-e), phong cảnh (fūkei-ga) và hoa chim (kachō-ga) trở thành những nhân vật chính. Cái đẹp được tìm thấy trong một cơn sóng thần cuộn trào, một cành anh đào rung rinh trong gió, hay dáng vẻ duyên dáng của một geisha. Cách nhìn này dạy cho các nghệ sĩ châu Âu bài học về sự trân quý khoảnh khắc, về việc tìm kiếm cái phi thường trong những điều bình dị nhất. Nó trao cho họ sự tự do để vẽ về cuộc sống xung quanh mình một cách trực tiếp và chân thực, không cần phải ẩn dụ qua những câu chuyện cổ xưa.
Japonisme và sự khai sinh của trường phái Ấn tượng
Japonisme không chỉ là nguồn cảm hứng mà thực sự là chất xúc tác thiết yếu cho sự ra đời của trường phái Ấn tượng. Các họa sĩ trẻ ở Paris, mệt mỏi với hệ thống Hàn lâm viện khắt khe, đã tìm thấy trong nghệ thuật Nhật Bản một lối thoát đầy sáng tạo. Họ say mê sưu tầm và nghiên cứu các bản in, và ảnh hưởng của chúng thấm đẫm trong sáng tác.
Claude Monet, một người sưu tập cuồng nhiệt, là minh chứng rõ rệt nhất. Ông không chỉ xây dựng một khu vườn Nhật Bản tại Giverny để làm chủ đề vẽ tranh, mà còn áp dụng triệt để nguyên lý bố cục Nhật Bản. Trong loạt tác phẩm về Nhà thờ Rouen hay những đống rơm, Monet thường xuyên cắt ngang chủ thể bằng khung hình, một kỹ thuật phổ biến trong các bản in phong cảnh của Hiroshige, tạo ra một cảm giác chân thực và bất ngờ, như một khoảnh khắc ngẫu nhiên được chộp lấy. Edgar Degas thì học tập cách quan sát từ những góc máy độc đáo. Những bức tranh về vũ công ballet của ông với góc nhìn từ trên cao, từ một góc khuất hay bị cắt xén, mang đậm dấu ấn của những sân khấu kabuki trong tranh Nhật. Sự bất đối xứng và chuyển động được bắt giữ một cách tự nhiên, sống động.
Katsushika Hokusai, Sarumaru Daiyu, 1835. Nguồn: Bảo tàng Guimet, Paris, Pháp.
Nếu trường phái Ấn tượng tiếp nhận Japonisme ở góc độ hình thức và bố cục, thì các họa sĩ Hậu Ấn tượng đã đẩy nó lên một tầm cao mới về mặt biểu cảm và tinh thần. Vincent van Gogh không chỉ sao chép đơn thuần mà ông đã "đối thoại" với các bậc thầy Nhật Bản. Bản sao "Cây mơ nở hoa" của ông từ tác phẩm của Hiroshige là một cuộc cách mạng về màu sắc và đường nét. Ông biến những đường viền mảnh mai trong nguyên tác thành những dòng chảy xoáy động, cuồn cuộn bằng sơn dầu, biến sự tĩnh lặng của phương Đông thành năng lượng nguyên thủy và đầy ám ảnh của phương Tây. Đối với Van Gogh, Nhật Bản là một biểu tượng của sự thuần khiết, một thiên đường nghệ thuật mà ông hằng khao khát. Paul Gauguin lại tìm thấy ở nghệ thuật Nhật Bản sự cổ vũ cho chủ nghĩa nguyên thủy. Ông áp dụng triệt để các mảng màu phẳng, đường viền đậm (cloisonnism) và sự đơn giản hóa hình thể, vốn là đặc trưng của ukiyo-e, để xây dựng một thế giới nghệ thuật mang tính biểu tượng và tâm linh cao, thoát khỏi sự ràng buộc của chủ nghĩa tự nhiên.
Tinh thần Nhật Bản trong dòng chảy Art Nouveau
Ảnh hưởng của Japonisme không dừng lại trong phạm vi hội họa mà còn thẩm thấu sâu rộng vào mỹ thuật ứng dụng, trở thành nền tảng cốt lõi cho sự hình thành của trường phái Art Nouveau (Tân nghệ thuật) vào cuối thế kỷ XIX. Art Nouveau tìm cách xóa nhòa ranh giới giữa nghệ thuật hàn lâm và nghệ thuật trang trí, và tinh thần này hoàn toàn trùng khớp với quan niệm "nghệ thuật trong mọi đồ vật" của Nhật Bản.
Yếu tố then chốt được kế thừa là sự tôn sùng đường nét và các họa tiết cách điệu từ thiên nhiên. Những đường cong uyển chuyển, quyến rũ hình sóng nước, thân cây leo, hoa lá hay mái tóc phụ nữ trong Art Nouveau chính là sự kế thừa và phát triển từ sự tinh tế của tự nhiên trong ukiyo-e. Tuy nhiên, các nghệ sĩ Art Nouveau đã đẩy chúng lên thành một ngôn ngữ hình tượng hoàn toàn mới, đầy tính gợi cảm và kịch tính.
Pierre Bonnard, Femmes au jardin, 1890 - 1891, Nguồn: Bảo tàng d'Orsay, Paris, Pháp.
Henri de Toulouse-Lautrec là nhân vật điển hình cho sự giao thoa này. Các tấm áp phích quảng cáo cho các hộp đêm Moulin Rouge của ông là sự pha trộn hoàn hảo giữa tinh thần Paris và mỹ học Nhật Bản. Ông sử dụng các mảng màu phẳng rực rỡ, đường viền đậm nét, bố cục mạnh mẽ bất đối xứng và những chữ cái cách điệu hóa trở thành một phần của tổng thể trang trí. Cách ông bắt lấy dáng vẻ và thần thái của các vũ nữ trong những khoảnh khắc đầy kịch tính cũng mang hơi hướng của những bức tranh diễn viên kabuki. Không dừng lại ở áp phích, ảnh hưởng của Japonisme còn lan tỏa đến kiến trúc, thiết kế nội thất, thủy tinh, và đồ trang sức. Các họa tiết cách điệu từ hoa lá, chim chóc trong tranh Nhật trở thành nguồn cảm hứng vô tận cho các họa tiết trang trí trên cửa sổ, đồ gốm, và các công trình kiến trúc của Victor Horta hay Antoni Gaudí. Japonisme, thông qua Art Nouveau, đã thực sự biến nghệ thuật trở thành một phần không thể tách rời của cuộc sống hiện đại.
Tóm lại, hành trình của Japonisme trong nghệ thuật phương Tây là một cuộc chuyển mình thẩm mỹ sâu sắc. Từ việc giải phóng bố cục và màu sắc, mở rộng chủ đề đời thường, đến việc làm bàn đạp cho trường phái Ấn tượng và định hình nên diện mạo của Art Nouveau, tinh thần Nhật Bản đã hòa quyện một cách nhuần nhuyễn vào dòng chảy nghệ thuật hiện đại. Japonisme chứng minh rằng giao lưu văn hóa chính là động lực mạnh mẽ nhất cho sự đổi mới, và vẻ đẹp thực sự có sức mạnh vượt qua mọi biên giới để trở thành di sản chung của nhân loại.