Trong kỳ trước, chúng ta đã nhìn lại bối cảnh xã hội và lịch sử đã tạo điều kiện cho sự ra đời của Chủ nghĩa Siêu việt. Tuy nhiên, phong trào này không chỉ được hình thành từ những biến động chính trị của nước Nga đầu thế kỷ XX. Nó còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ các thử nghiệm nghệ thuật tiên phong, những quan niệm triết học mới mẻ và cả những tìm tòi về ngôn ngữ, nhận thức.
Các yếu tố ảnh hưởng đến phong trào Siêu việt
Các nghệ sĩ tiên phong Nga luôn đề cao những thử nghiệm phi logic truyền thống và quyền tự do thể hiện của nghệ sĩ. Vì vậy, họ đẩy mạnh Chủ nghĩa Vị lai kháng chính thống – một Chủ nghĩa Vị lai cấp tiến hơn. Ngoài bản tuyên ngôn Vị lai của nước Nga, vở opera “Chiến thắng Mặt trời” (Victory Over the Sun – 1913) cũng là một lời thách thức của nhóm nghệ sĩ tiên phong này đối với nghệ thuật đương thời. Vở opera Vị lai này được viết lời bởi nhà thơ Vị lai người Nga nổi tiếng Alexei Kruchenykh với ngôn ngữ “transrational” – tức là siêu lý trí.
El Lissitzky, Áp phích cho vở opera “Chiến thắng Mặt trời”. Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại (MoMA), New York, Hoa Kỳ.
Được dàn dựng sau cách mạng Nga. Dòng chữ trên áp phích ghi: “Mọi việc đều tốt đẹp khi bắt đầu tốt đẹp và chưa kết thúc tốt đẹp.”
Siêu lý trí không phải là một dạng lý trí cao hơn mà là thứ ngôn ngữ vượt khỏi logic và ý nghĩa thông thường. Kruchenykh đã đặt tên cho nó là “zaum” – một từ tiếng Nga vô nghĩa được tạo ra dựa trên âm thanh. Có lẽ Kruchenykh đã cố tình tạo ra từ vô nghĩa này nhằm nhấn mạnh âm thanh thuần túy, phá vỡ ngữ pháp và ý nghĩa của ngôn ngữ. Trong vở kịch này, âm thanh, nhịp điệu và cảm giác được đặt lên trước ý nghĩa logic. Và các nghệ sĩ tham gia vở “Chiến thắng Mặt trời” cũng đề cao tinh thần phá vỡ lối sân khấu truyền thống của quá khứ và hướng tới việc sử dụng một "ngôn ngữ Nga rõ ràng, thuần khiết và logic hơn".
Kazimir Malevich – nhân vật Siêu việt chủ chốt – đã thiết kế bối cảnh và trang phục cho vở kịch này. Ông đã thực hiện hoá tinh thần của các động nghiệp bằng cách tạo ra trang phục từ những chất liệu đơn giản, nhờ đó tận dụng được các dạng hình học. Ngoài ra, Malevich đã sử dụng đèn pha nhấp nháy chiếu sáng các nhân vật theo cách khiến cho bàn tay, chân hoặc đầu lần lượt biến mất vào bóng tối.
Một yếu tố quan trọng – và cũng là điều ít ai ngờ tới nhất – chính là màn phông sân khấu ở cuối vở opera: một hình vuông màu đen. Bản vẽ cho phông nền là một hình vuông màu đen, được Malevich chia theo đường chéo thành một hình tam giác đen và một hình tam giác trắng. Chính nhờ sự đơn giản của những hình thức cơ bản này đã đại diện cho một sự khởi đầu mới của nghệ thuật nước Nga.
P. D. Ouspensky, The Fourth Way (Cuốn sách Con đường Thứ Tư), 1957. Xuất bản bởi Alfred A. Knopf, Hoa Kỳ. Bản in, 480 trang (bìa mềm). Nguồn: AbeBooks.
Một ảnh hưởng quan trọng khác đối với Malevich là những ý tưởng của nhà thần bí, triết gia người Nga PD Ouspensky. Ông là học trò của Georges Gurdjieff. Ouspensky từng viết về “Chiều thứ tư” hay “Con đường Thứ Tư” – một chiều không gian vượt ra ngoài ba chiều mà các giác quan thông thường của con người có thể nhận biết. Ông cho rằng thực tại không chỉ giới hạn ở ba chiều quen thuộc (dài – rộng – cao), mà còn có một cấp độ nhận thức sâu hơn, chỉ có thể tiếp cận khi vượt qua cách cảm nhận thông thường.
Ngoài ra, một số tên tranh của năm 1915 thể hiện ý niệm về hình học phi Euclid cũng đã có ảnh hưởng không nhỏ đến Malevich. Khái niệm về hình học phi Euclid là cách hình dung các hình khối đang chuyển động hoặc tồn tại trong thời gian, thay vì đứng yên như trong hình học thông thường. Ví dụ như tiêu đề “Những khối màu hai chiều trong trạng thái chuyển động”. Những cách đặt tên như vậy phần nào giúp người xem hiểu hơn về các bố cục Siêu việt mà Malevich sáng tác trong giai đoạn năm 1915 đến năm 1918.
Vậy cụ thể những yếu tố trên đã tác động như thế nào đến việc định hình nền tảng triết học cho nghệ thuật của Kazimir Malevich và sự ra đời của Chủ nghĩa Siêu việt?
“Ngữ pháp” thị giác của Chủ nghĩa Siêu việt
Malevich đã tạo ra một "ngữ pháp" Siêu việt dựa trên các hình dạng hình học cơ bản: hình vuông và hình tròn, đường thẳng và hình chữ nhật, được vẽ bằng một số màu sắc nhất định. Ông đã loại bỏ hết tất cả các mối liên hệ trực quan đến thế giới đã biết và thường đặt bức tranh của mình trên nền trắng – một yếu tố mà Malevich cho rằng sẽ giúp người xem tận hưởng trọn vẹn “một trải nghiệm của sự không vật thể, sự siêu việt của cảm giác thuần khiết”. Khởi đầu của điều này bắt nguồn từ phông nền của Malevich ở cuối vở “Chiến thắng Mặt trời”.
Kazimir Malevich, Black Square (Hình vuông đen), 1915. Sơn dầu trên vải lanh, 79,5 × 79,5 cm. Nguồn: State Tretyakov Gallery, Mátxcơva, Nga.
Hình vuông màu đen đơn giản trôi nổi trên mảnh vải trắng vô tình trở thành một trong những tác phẩm chấn động giới nghệ thuật. Điều này chứng tỏ tư tưởng về chiều thứ tư và nhận thức vượt khỏi giác quan của Ouspensky đã giúp Malevich hình dung hội họa như một không gian vượt ngoài thế giới vật lý, nơi các hình học trừu tượng biểu đạt cảm giác thuần túy và thực tại tinh thần. Chính nền tảng này đã góp phần hình thành triết lý của Chủ nghĩa Siêu việt.
Malevich đã không nhận thức được tầm quan trọng của “hình vuông đen” cho đến khi vở opera này được diễn lại lần thứ hai vào năm 1915. Lúc này, ông đã nắm bắt được ý nghĩa hình vuông đen của mình. Một phong cách thể hiện nghệ thuật nguyên bản chưa từng xuất hiện trước đây, giờ đã được mang tên Chủ nghĩa Siêu việt.
The Last Futurist Exhibition of Paintings 0,10 (Triển lãm 0,10), 1915. Nguồn: Nhiếp ảnh gia Bulla Atelier. Hiện được lưu trữ tại Cục Lưu trữ Quốc gia Trung ương về Tài liệu Điện ảnh, Ảnh và Âm thanh của Saint Petersburg, Nga.
Sau đó, Malevich bắt đầu thực hiện một bức tranh “tuyên ngôn”, lấy cảm hứng từ chính tác phẩm thiết kế của mình trong vở kịch “Chiến thắng Mặt trời”. Tại Triển lãm “0,10” (Zero-Ten) năm 1915, Malevich đã trưng bày những thử nghiệm ban đầu của mình trong hội họa Siêu việt. Tâm điểm của triển lãm là bức tranh “Hình vuông đen” (Black Square – 1915), được đặt ở vị trí được gọi là góc đỏ – góc đẹp trong truyền thống Chính thống giáo Nga, vị trí của biểu tượng chính trong nhà. "Hình vuông đen" được coi là một bước đột phá trong sự nghiệp của ông và trong nghệ thuật nói chung. Ngoài ra, tác phẩm “Trắng trên nền trắng” (White on white – 1918) cũng được ca ngợi là một cột mốc quan trọng, đánh dấu sự chuyển đổi từ chủ nghĩa Siêu việt đa sắc sang đơn sắc.
Có thể thấy, Chủ nghĩa Siêu việt không đặt con người làm trung tâm của vũ trụ, mà con người vừa là người khởi nguồn vừa là người truyền tải. Đây chính là tính phi khách quan tuyệt đối mà Malevich muốn nhấn mạnh cho phong trào của mình.
“...một cảm giác hạnh phúc, giải phóng khỏi sự khách quan đã dẫn dắt tôi vào một "sa mạc", nơi không có gì là thật ngoại trừ cảm xúc…” – Trích "Chủ nghĩa Siêu việt", Phần II của cuốn sách “Thế giới Phi vật thể”.
Kazimir Malevich, Suprematist Composition: White on White (Bố cục Siêu việt: Trắng trên nền trắng), 1918. Nguồn: Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại (MoMA), New York, Hoa Kỳ.
Từ những nền tảng nghệ thuật sẵn có, Malevich đã nhanh chóng xây dựng nên một ngôn ngữ hội họa hoàn toàn mới. Những hình học cơ bản, màu sắc tối giản và không gian phi vật thể trong tranh Siêu việt không chỉ là lựa chọn thẩm mỹ, mà còn là biểu hiện của một quan niệm triết học về cảm xúc và nhận thức. Phong trào này nhanh chóng thu hút nhiều nghệ sĩ khác tham gia, mở rộng phạm vi ảnh hưởng sang nhiều lĩnh vực sáng tạo khác nhau và thậm chí lan ra ngoài biên giới nước Nga. Ở kỳ cuối cùng, chúng ta sẽ tiếp tục khám phá những nghệ sĩ đã góp phần phát triển phong trào này, cũng như hành trình lan tỏa của Chủ nghĩa Siêu việt sang châu Âu và ảnh hưởng lâu dài của nó đối với nghệ thuật hiện đại.