Vẽ những ánh mắt trong veo, gian bếp rồi góc nào ở làng mà anh thấy nhớ, Bùi Văn Tuất cứ "mẩn hoài" với những điều vỗ về ngày tháng tuổi thơ như vậy. Là người trong cuộc vẽ lại những tâm tư của mình, giản đơn chân thật, và luôn lựa chọn sự làm việc chậm rãi để còn nhìn lại chặng đường mình đã đi và sắp đi.
Nhân dịp ghé thăm xưởng vẽ của anh, chúng tôi đã trò chuyện và lắng nghe anh kể về con đường hội họa của mình, một hành trình không bằng phẳng, nhưng luôn nhất quán với những gì anh tin và theo đuổi.
Họa sĩ Bùi Văn Tuất trong buổi trò chuyện tại xưởng vẽ. Nguồn: Artonis.
Nhắc đến Bùi Văn Tuất, công chúng nhớ ngay đến những bức chân dung trẻ em vùng cao mộc mạc. Vậy anh làm thế nào để tránh rơi vào lối vẽ “truyền thần” thuần kỹ thuật, mà vẫn truyền tải được cảm xúc và nội tâm của mình để thuyết phục người xem?
Thật ra thì nó liên quan khá nhiều đến xuất thân của tôi và gắn trực tiếp với tuổi thơ của tôi. Bản thân tôi cũng là một đứa trẻ miền núi, nên cái sự đồng cảm với các bạn ấy nó rất rõ ràng.
Ngày xưa, khi học năm thứ ba, tôi có một tháng thực tập ở Sơn La. Lúc đó tiếp xúc với các bạn nhỏ, tôi thấy một sự gần gũi rất là kỳ lạ. Trước đó thì tôi chỉ nghĩ đơn giản là mình thích vẽ chân dung thôi, trong trường cũng hay trực họa bạn bè, mỗi lần đi thực tập thì mang đồ đi vẽ phong cảnh cho đủ bài vở, nhưng thật ra trọng tâm của tôi vẫn là chân dung.
Khi lên miền núi, cái sự đồng cảm nó mạnh lắm. Nhìn các bạn nhỏ là tôi cứ nghĩ đến chính mình, cứ thấy mình ở trong đó, nên tôi vẽ rất là tự nhiên. Còn chuyện làm sao để không bị gọi là “truyền thần” thì thật ra tôi cũng khó giải thích. Tôi chỉ biết là tôi vẽ bằng cả trái tim của mình.
Tôi không phải là một người thành phố lên miền núi để vẽ về miền núi, mà bản thân tôi là người miền núi vẽ về họ, và cũng là vẽ lại mình, nôm na là vẽ từ tâm thế của người trong cuộc đấy mà. Có lẽ chính điều đó tạo nên sự gần gũi, và nếu có ai đó nhìn thấy được cảm xúc ấy trong tranh của tôi, thì tôi nghĩ đó là điều may mắn dành cho mình.
Anh từng chia sẻ rằng dù vẽ rất nhiều người, nhưng thực chất lại là đang vẽ chân dung nội tâm của chính mình. Ngoài mảng chân dung trẻ em vùng cao, anh còn có một mảng tranh tĩnh vật khá đặc biệt là những góc bếp của gia đình, của tuổi thơ anh. Vì sao giữa rất nhiều không gian sống và kỷ vật khác, anh lại chọn góc bếp và vẽ đi vẽ lại rất nhiều như vậy?
Cái bếp lửa với người miền núi nhiều kỷ niệm lắm, không chỉ riêng tôi đâu. Mùa đông ở quê tôi lạnh hơn dưới xuôi nhiều, cơm nước xong là cả nhà cứ quây quần bên bếp lửa để sưởi.
Những thế hệ từ 8x, 9x trở về trước, nhất là ở nông thôn hay miền núi, thì hầu như ai cũng có tuổi thơ gắn với bếp lửa. Bây giờ nông thôn dùng bếp ga nhiều rồi, chỉ còn miền núi là vẫn còn bếp củi. Nhà tôi thì vẫn dùng song song cả hai. Các cụ bảo là thích mùi khói, với lại cũng tiết kiệm.
Tôi sinh ra ngay tại chính những góc bếp đó nên ấn tượng sâu sắc lắm. Đến bây giờ, mỗi lần về nhà, việc đầu tiên sau khi chào bố mẹ là tôi lại chui vào bếp. Thành ra cứ vẽ hoài cái góc bếp nhà mình, đến cả chục bức rồi, đơn giản vì cái mùi khói, rồi mấy cái tôi quan sát được ở gian bếp cứ tự nhiên níu mãi tôi là thế.
Bùi Văn Tuất, Một ngày như thế, sơn dầu, 170 x 400 cm, 2018. Nguồn: Soi Today.
Có ý kiến cho rằng mỗi bức chân dung phản ánh cái nhìn của người họa sĩ về thời đại họ đang sống, còn mỗi góc tĩnh vật hay phong cảnh lại là một cách lưu giữ văn hóa. Khi nhìn lại tranh của mình sau chừng ấy năm, anh thấy không gian văn hóa trong ký ức và trong tâm hồn mình đã thay đổi nhiều so với hiện tại hay chưa?
Thật ra thì nói về thay đổi thì nó thay đổi rất nhiều. Nhưng đối với tôi, nghệ thuật không đại diện cho một cái gì cụ thể, cũng không minh họa cho một điều gì cả. Tranh của tôi là để phục vụ chính bản thân tôi trước tiên.
Có người từng hỏi tôi là tại sao xã hội có nhiều điều tiêu cực mà tôi vẫn vẽ được những ánh mắt trẻ thơ trong veo như vậy. Tôi nghĩ là chắc là do cuộc sống của mỗi người sẽ nói lên nghệ thuật của người đó. Có những người đã từng sống qua chiến tranh, qua thời bao cấp, thì họ vẽ về những điều họ từng trải, và điều đó rất hay. Còn tôi, những thời kỳ ấy đã qua rồi, tôi lớn lên ở miền núi, nên ánh mắt nhìn cuộc sống của tôi nó khác.
Tôi rất tâm đắc câu nói của bác Trịnh Lữ: “Tất cả các bức tranh của họa sĩ vẽ ra đều là tự họa.” Theo tôi, câu đó rất đúng. Tôi vẽ vì đam mê, vì ký ức và vì thời đại tôi đang sống. Tôi không vẽ để phục vụ hay đại diện cho ai, hay điều gì quá to lớn. Thành ra tôi nghĩ chắc mọi người đồng cảm những điều bình dị giống tôi, sẽ thấy đâu đó điều làm họ quý những bức tranh của mình, nếu lỡ không thì tôi đành vẽ như kỷ niệm dành cho bản thân cũng được (cười).
Trong khi nhiều họa sĩ cùng lứa 8x đang nỗ lực hội nhập với nghệ thuật đương đại thế giới, anh lại chọn một nhánh đường riêng có vẻ "truyền thống" hơn. Anh có thấy mình lạc lõng không?
Tôi nghĩ thế này, không phải cứ vẽ đao kiếm mới ra chiến tranh. Đôi khi một bức chân dung hay một cảnh sinh hoạt nó cũng nói lên cả một thời cuộc. Mọi người cứ hay quan niệm về chữ "đương đại", phải tạo những cái mới, nhưng tôi thì tôi cũng đang làm mới bản thân mình mỗi ngày đó thôi.
Thật sự, về kỹ thuật hay chất liệu thì mình khó mà so được với thế giới vì họ đi trước quá xa rồi. Cái duy nhất để mình có thể đứng cạnh họ là cái riêng của văn hóa mình. Nếu mình cứ chạy theo những gì người ta đã làm cả trăm năm nay thì chẳng có gì mới cả. Tôi không thích quỵ lụy hay nịnh nọt ai trong nghệ thuật. Tôi chọn đi con đường của mình, tự mày mò, lâu rồi nó cũng thành đường.
Suốt 18 năm ra trường, tôi chưa bao giờ nhận vẽ một bức tranh đặt hàng nào theo kiểu "em vẽ cho anh chủ đề này, chủ đề kia". Nó không phải con người tôi. Tôi chỉ làm những gì mình thấy đam mê và từng trải thực sự.
Anh vừa nhắc đến việc suốt 18 năm qua chưa bao giờ nhận vẽ theo đơn đặt hàng áp đặt ý chí của người khác. Sự kiên định có phần “lỳ lợm” đó là bản tính tự nhiên của anh, hay là cách anh khẳng định căn cước nghệ sĩ của mình trước một thị trường vốn rất nhiều cám dỗ?
Thật ra nói khẳng định căn cước thì nghe nó to tát quá. Tôi chỉ đơn giản là làm theo sở thích và đam mê của mình thôi. Đánh giá thế nào là chuyện của người xem, có người thích, người yêu, cũng có người ghét, đó là chuyện bình thường. Tranh mình vẽ ra, mình không phục vụ bất kỳ ai cả. Kể cả tôi có vẽ chân dung của bạn, tôi cũng không phục vụ bạn, mà tôi đang vẽ theo cảm nhận của chính mình và ký tên của mình lên đó.
Nhiều người hay quan niệm vẽ trực họa là thấy thế nào vẽ vậy, rồi bảo có máy ảnh làm thay rồi. Nhưng thực ra trăm họa sĩ vẽ một mẫu là ra trăm bức khác nhau. Có những người bảo vẽ hiện thực là đỉnh cao rồi nên chuyển sang phong cách khác, nhưng đôi khi nói thế cho vui thôi, chứ có khi là vì con đường này họ đi không được nên phải chọn đường khác. Bản thân tôi cũng thế, con đường khác tôi không đi được, tôi chỉ đi được con đường của mình. Mỗi người có một "khẩu vị" riêng, ép mình làm thứ mình không thích thì khó nuốt trôi được.
Góc làm việc và trưng bày tranh chân dung của họa sĩ Bùi Văn Tuất. Nguồn: Artonis.
Để có được sự tự do như hiện tại, chắc hẳn anh đã phải đi qua một hành trình không hề bằng phẳng. Nhìn lại những ngày đầu, xuất phát điểm từ một cậu bé người Mường ở vùng núi Ba Vì, hội họa đã tìm đến anh như thế nào?
Tôi sinh ra ở một vùng bán sơn địa, nên tuổi thơ gắn liền với núi đồi, với những sinh hoạt rất giản dị. Gia đình tôi không có ai theo nghệ thuật chuyên nghiệp, nhưng trong nhà thì cũng có người thích vẽ, thích làm những thứ thủ công. Thành ra từ bé tôi đã quen với việc ngồi vẽ, ngồi nghịch bút, nghịch màu một cách rất tự nhiên, chứ không phải kiểu được định hướng hay dẫn dắt bài bản gì.
Hết lớp 11, tôi bắt đầu tìm thầy học vẽ. Hồi đó trên tôi tìm một lớp mỹ thuật khó kinh khủng. Tôi cứ đạp xe mười mấy cây số đi tìm, cuối cùng cũng gặp được một thầy để ôn luyện. Năm 2000 tôi thi lần đầu vào Đại học Mỹ thuật Hà Nội nhưng trượt, sau đó học Cao đẳng Nghệ thuật ba năm rồi mới thi lại lần nữa vào năm 2003.
Lúc đó tôi đỗ vào khoa Sư phạm, năm đấy trường mở thêm chỉ tiêu, và thú thật là có sự may mắn rất rõ ràng vì tôi được cộng điểm ưu tiên khu vực miền núi và con em dân tộc. So với các bạn ở Hà Nội, tôi được ưu tiên đến 2-3 điểm. Ngày nhập học, bạn bè trong lớp còn tưởng tôi đến chơi chứ không phải đến học vì điểm tôi thấp hơn các bạn nhiều.
Bước vào một môi trường chuyên nghiệp hàng đầu với tâm thế một "người miền núi xuống phố" và điểm số thấp hơn các bạn, anh có thấy mình gặp khó khăn hay bỡ ngỡ về mặt chuyên môn không?
Áp lực nhiều, vì bản thân tôi cũng tự ý thức rất rõ là mình phải cố gắng nhiều hơn. Thật ra cái xuất phát điểm chỉ là một phần thôi, khi đã vào học thì mọi cái lại gần như như nhau. Những gì mình ôn thi hay biết trước đó không còn hỗ trợ quá nhiều vì vào trường các thầy dạy theo giáo trình riêng, chuyên nghiệp hơn hẳn.
Tất nhiên là người miền núi thì lúc đầu tôi cũng có chút không tự tin cho lắm. Nhưng khi được các thầy dạy dỗ, chỉ bảo, tôi dần lấy lại sự tự tin. Học trong lớp thấy mọi thứ cũng ổn, không còn bỡ ngỡ gì nữa. Tôi may mắn được học với nhiều thầy giỏi, tôi vẫn nhớ thầy Trần Huy Oánh, thầy Nguyễn Thụ, thầy Vân, vân vân, những người có nền tảng rất vững và cũng rất nghiêm khắc. Các thầy không chỉ dạy kỹ thuật mà còn dạy mình cách làm nghề, cách đối diện với hội họa một cách tử tế.
Những năm tháng đó giúp tôi hình thành một nền tảng tương đối chắc để sau này ra trường không bị quá chông chênh. Sau khi ra trường năm 2007, tôi cứ thế miệt mài sáng tác, bắt đầu bán được tranh cho các gallery và dần dần tích lũy niềm tin vào con đường mình chọn.
Họa sĩ Bùi Văn Tuất đang hoàn thiện tác phẩm mới. Nguồn: Artonis.
Vì sao khi ra trường năm 2007, anh không tổ chức triển lãm cá nhân ngay mà mãi đến năm 2018, tức là mất gần 11 năm, anh mới “chào sân” với triển lãm "Tuổi thơ như thế" tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam?
Thật ra là không dễ dàng gì. Ra trường rồi, tôi cũng trải qua một quãng thời gian khá dài loay hoay. Có lúc mình cũng hoang mang, không biết tranh của mình có chỗ đứng hay không, có sống được bằng nghề hay không.
Giai đoạn 2010 khủng hoảng kinh tế là lúc cực kỳ khó khăn, không chỉ riêng tôi mà hầu như tất cả các họa sĩ. Vẽ tranh ra mà không có người sưu tập thì buồn lắm, không đủ khả năng duy trì cuộc sống chứ đừng nói đến sáng tác. Có những phòng tranh từng lấy tranh của tôi phải thốt lên là cả tháng không có khách nào đến.
Lúc khó khăn nhất, tôi vẫn phải vẽ vì đã theo đuổi nghề rồi. Tiền mua họa phẩm thì mình kiếm bằng cách đi vẽ thêm tranh tường, trang trí quán cà phê để có thu nhập nuôi gia đình. Có những lúc cảm giác không còn chỗ nào để tranh nữa vì vẽ xong không bán được, mọi chi tiêu phải giảm hết mức có thể.
Cũng may đến năm 2015, khi tiếp xúc được với những nhà sưu tập người Việt đầu tiên, mọi thứ mới khởi sắc lại. Khi người ta bắt đầu quan tâm và sưu tập tranh nhiều hơn, nghệ sĩ như tôi mới có thêm động lực để tiếp tục đi đường dài. Chính những người khách đến nhờ tôi trực họa chân dung đã giúp tôi có thêm động lực và nguồn lực để chuẩn bị cho triển lãm cá nhân vào năm 2018. Nếu ngày ấy tôi bỏ nghề thì có lẽ đã không có "Tuổi thơ như thế" và một Bùi Văn Tuất của ngày hôm nay.
Nếu triển lãm đến sớm hơn, có khi mình cũng chưa đủ chín. Đến năm 2018, khi làm triển lãm tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, tôi cảm thấy mọi thứ đã tương đối sẵn sàng, từ tác phẩm cho đến tâm thế của bản thân. Triển lãm diễn ra chỉ vài ngày nhưng với tôi thì đó là một cột mốc quan trọng. Không chỉ vì tranh được các nhà sưu tập đón nhận, mà vì tôi cảm giác như mình đã khép lại được một chặng đường dài để bước sang một giai đoạn khác của hành trình làm nghề. Sau đó, tôi vẫn tiếp tục vẽ, vẫn quay về với những điều rất quen thuộc của mình, nhưng tâm thế thì đã khác hơn trước.
Không gian lưu giữ và trưng bày các tác phẩm tại xưởng vẽ của họa sĩ Bùi Văn Tuất. Nguồn: Artonis.
Anh còn nhớ triển lãm cá nhân đầu tiên của anh vào năm 2018 đã nhận được những phản hồi như thế nào từ giới chuyên môn cũng như các nhà sưu tập không?
Tôi nhớ mọi thứ đã chuyển biến tích cực từ năm 2015, khi người Việt bắt đầu chú ý và sưu tập tranh nhiều hơn thì thị trường mới thực sự khởi sắc. Lúc đầu khách đến studio nhờ tôi vẽ chân dung, rồi họ thấy những bức tranh khổ lớn tôi sáng tác tại xưởng và bắt đầu yêu thích, đặt vấn đề sưu tập.
Đến triển lãm 2018 tại Bảo tàng Mỹ thuật, mọi sự chuẩn bị của tôi đã hoàn thiện. Triển lãm diễn ra khoảng 5 ngày. Đánh giá về mặt chuyên môn thì khó nói, nhưng bạn bè đồng nghiệp và nhà sưu tập đánh giá khá tốt. Số lượng tranh được sưu tập gần như hết sạch, tôi chỉ giữ lại được ba bức làm kỷ niệm: một bức gửi đấu giá từ thiện, một bức vẽ ông và một bức vẽ bà của mình. Đó là một dấu hiệu rất tích cực, cảm giác như một cánh cửa đã mở ra không chỉ cho tôi mà cho cả anh em họa sĩ thời điểm đó.
Nhiều ý kiến cho rằng tranh chân dung, nhất là chân dung mang tính cá nhân như của anh, rất khó bán và kén người sưu tập. Trong suốt hành trình với dòng tranh này, anh có từng đắn đo hay muốn rẽ sang hướng khác dễ sống hơn không?
Thật ra là biết chứ, biết rất rõ là chân dung khó bán. Ngay từ khi còn đi học, tôi đã nghe nhiều người nói rồi. Nhưng tôi nghĩ là mình không bỏ được. Chân dung với tôi nó không phải là một thể loại để lựa chọn, mà nó giống như một nhu cầu tự nhiên vậy. Không vẽ chân dung thì tôi không biết vẽ gì khác cho ra hồn.
Có những giai đoạn rất khó khăn, tranh vẽ ra không bán được, tiền bạc cũng chật vật. Nhưng ngay cả khi có cơ hội vẽ những thứ dễ bán hơn, tôi vẫn không thấy mình phù hợp. Tôi không thể ép mình vẽ một thứ mà bản thân không có cảm xúc thật sự. Có thể người mua tranh không nhiều, nhưng mỗi bức chân dung hoàn thành là tôi thấy mình hiểu thêm một điều gì đó về bản thân.
Hơn nữa, tôi không vẽ chân dung để giống ai một cách máy móc. Tôi vẽ cái cảm giác của mình khi đối diện với người đó, cả những phong cảnh như góc bếp chẳng hạn. Thành ra có những bức, người xem vẫn thấy quen, thấy gần. Tôi nghĩ là ai cũng có những khoảnh khắc hồi tưởng lại hồi còn bé, hay những điều bình dị của tuổi thơ mà họ đã trải qua trong đời. Và tôi cũng mong, những tác phẩm của mình cũng vỗ về những điều họ cảm nhận được, cũng như chính vẽ đã vỗ về cái tuổi thơ của tôi vậy.
Vâng! Cảm ơn những chia sẻ chân thành của anh.
