Nghệ thuật chọn người, hay người chọn nghệ thuật? Với họa sĩ Bùi Tiên, sự gặp gỡ với hội họa, với tranh lụa dường như là mối duyên đã được gieo sẵn. Những mâu thuẫn trong Bùi Tiên – giữa truyền thống và đương đại – chợt tìm ra mối liên kết không ngờ ở thứ chất liệu cũng đầy tính đối xứng: mỏng manh mà bền bỉ, nhẹ nhàng mà dẻo dai, êm ả nhưng vẫn đong đưa những cơn sóng ngầm mạnh mẽ đến không ngờ.
Chúng tôi có dịp được trò chuyện cùng họa sĩ Bùi Tiên để hiểu thêm về người họa sĩ trẻ đầy tài năng này và những điều làm nên nét riêng của cô trong dòng tranh lụa Việt Nam.
Chân dung họa sĩ Bùi Tiên. Nguồn: Artonis.
Xin cảm ơn họa sĩ Bùi Tiên đã dành thời gian trò chuyện cùng chúng tôi.
Trong nền hội họa Việt Nam hiện tại, cái tên Bùi Tiên, dẫu còn mới, nhưng đã kịp khiến nhiều người ấn tượng và nhớ đến qua những bộ tranh lụa rất truyền thống mà cũng vô cùng đương đại. Thế nhưng, hành trình đến với vẽ của chị lại là câu chuyện chưa nhiều người có dịp biết. Hôm nay, chị có thể kể về hành trình đó được không?
Mình sinh ra ở một vùng quê của tỉnh Phú Yên, xung quanh rất là ít họa sĩ. Mình có niềm đam mê vẽ từ nhỏ, 4 - 5 tuổi đã bắt đầu vẽ. Tới khi học cấp ba thì ở gần có một thầy mỹ thuật mở lớp dạy miễn phí cho mấy bạn đam mê hội họa, Mình mới tới xin học và học xong cấp ba thì mình đăng ký thi vào trường Đại học Nghệ thuật Huế.
Năm 2011, mình đậu vào trường Đại học Nghệ thuật Huế và mình học ở đó 5 năm. Năm 2016 mình tốt nghiệp. Khi đó mình vào Sài Gòn để làm việc. Mình làm những công việc như là dạy ở những trung tâm năng khiếu hoặc là vẽ tranh trên trang phục, quần áo. Sau khi làm việc ở đó một năm thì mình cảm thấy không hợp với môi trường ở Sài Gòn nên mình quay về Hội An để tiếp tục đam mê sáng tác của mình.
Thật ra, mình cảm thấy mình yêu hội họa, mình chọn hội họa. Nhưng sau một khoảng thời gian làm việc, sáng tác và theo đuổi nó thì mình cũng cảm thấy là hội họa đã chọn mình.
Trường Đại học Nghệ thuật Huế cũng là một trong những nơi có sức ảnh hưởng lớn tới phong cách của nhiều thế hệ họa sĩ Việt Nam. Chưa kể, bản thân vẻ đẹp của thành phố Huế cũng là một nguồn cảm hứng có khả năng lay động cao. Vậy quá trình học tập tại Đại học Mỹ thuật Huế đã tác động ra sao đến phong cách sau này của chị?
Mình cảm thấy có hai thứ ảnh hưởng phong cách sáng tác của mình cho tới bây giờ.
Thứ nhất là không gian và con người ở Huế. Khi mình học ở đó, mình tiếp xúc con người và những không gian tôn giáo, cái tín ngưỡng của con người ở đó. Những cái công trình kiến trúc của thời kỳ phong kiến đã ảnh hưởng mình cho tới tận bây giờ.
Cái thứ hai là cách dạy của trường Đại học Nghệ thuật Huế. Họ lúc đó mời rất là nhiều thầy cô lớn tuổi đã học, đã làm tranh lụa truyền thống để dạy cho sinh viên. Mình được học những cái căn bản nhất, những kỹ thuật lụa truyền thống nhất của Việt Nam mình, như các danh họa Nguyễn Phan Chánh hay Tôn Thất Đào hoặc Lương Xuân Nhị. Các thầy ở đó truyền dạy cho sinh viên những kiến thức căn bản nhất về tranh lụa Việt Nam, cho nên nó cũng ảnh hưởng phong cách vẽ lụa của mình cho tới tận bây giờ.
Bùi Tiên, Yên Mây, màu nước trên lụa, 2023. Nguồn: Báo Lao Động.
Nói đến việc vẽ lụa thì khi đã có một thời gian dài gắn bó, thực hành và trải nghiệm chất liệu lụa như vậy, chị cảm thấy nó có những ưu điểm và thách thức gì với người họa sĩ?
Thật ra nó là một chất liệu rất khó, mình phải cẩn thận từng chi tiết nhỏ nhất để hoàn thiện được một tác phẩm. Khi vẽ sai một chi tiết nào đó thì có thể mình phải bỏ tác phẩm đó để vẽ lại một bức khác chứ không thể sửa được; mình cảm thấy đó là một cái thách thức.
Nhưng mà nó cũng có nhiều ưu điểm. Ví dụ như nó sẽ tạo cho người nghệ sĩ cái tính cẩn thận, kiên nhẫn và biết chờ đợi khi nhuộm những mảng màu từ mỏng đến dày, từ nhạt đến đậm để mình cảm nhận nó từ từ. Hay khi rửa lụa, cảm xúc của mình có thể từ thăng hoa bị tuột dốc, thì nó giúp cho mình cân bằng. Nó rèn luyện cho mình cân bằng cảm xúc từ khi lên phác thảo, từ khi nhuộm lụa cho tới khi tác phẩm hoàn thiện.
Cái nữa đó là cách bồi lụa và bảo quản cũng là một khó khăn. Nhưng mình đã tìm được những giải pháp để làm tốt hơn và bảo quản tốt hơn cho tác phẩm của mình.
Với những ưu điểm và khó khăn đó thì quá trình chị sáng tác một tác phẩm tranh lụa, từ khi có ý tưởng, trải qua từng công đoạn cho đến khi hoàn thiện sẽ diễn ra như thế nào?
Cái mất nhiều thời gian là tìm ý tưởng. Khi có ý tưởng rồi mình bắt đầu phác ý tưởng của mình ra những phác thảo nhỏ.
Có một phác thảo ưng ý rồi mình sẽ phóng lớn nó lên một cái phác thảo nét. Mình scan cái phác thảo nét đó lên lụa và bắt đầu nhuộm từng lớp, từng màu nhạt sang đậm, từng màu nóng màu lạnh để hoàn thành sắc độ mà bản thân mong muốn. Sau đó mình đi vào chi tiết. Khi hoàn thành mình sẽ bồi lụa và bỏ vào khung.
Bùi Tiên, Chiêm bao, màu nước trên lụa, 2024. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Chị có đặt một vài thử nghiệm, sáng tạo, phá cách nào đó của riêng mình vào quá trình làm tranh lụa không? Hay chị sẽ hoàn toàn thực hiện theo phương pháp truyền thống?
Nếu ai để ý thì có thể thấy tranh của mình học những bậc thầy đi trước nhuộm lụa theo cách truyền thống nhưng cũng có hơi hướng của một bức tranh sơn dầu.
Tại vì lúc ở Huế mình đã học rất nhiều chất liệu: lụa, sơn dầu, sơn mài, cả sắp đặt. Mình đã cảm hứng với tranh lụa từ đó. Nhưng khi tốt nghiệp, mình muốn thử qua một chất liệu khác thì mình chọn sơn dầu.
Mình nghĩ vẽ sơn dầu là một cái rất có ích cho sau này mình làm tranh lụa. Nhìn tranh lụa của mình cái độ đậm và độ no màu rất là mạnh. Và từ đó mình kết hợp thêm những yếu tố đương đại như là tạo hình của bản thân, suy nghĩ của một họa sĩ trẻ với một cái chất liệu truyền thống.
Nói về kết hợp yếu tố đương đại vào tranh lụa, từ những năm 2008 - 2009 đã có rất nhiều họa sĩ mang đến những phá cách trong nội dung, tạo hình lẫn kỹ thuật vẽ lụa. Đến nay, làn sóng cách tân đó vẫn tiếp diễn ở các lứa họa sĩ trẻ. Thế nhưng, tranh lụa của Bùi Tiên vẫn thực hiện theo những phương pháp truyền thống, sử dụng tạo hình hiện đại nhưng vẫn có mang hướng cổ điển hơn. Vì sao chị lại chọn cho mình hướng đi này?
Mình rất thích tranh lụa của bác Nguyễn Phan Chánh và bác Lương Xuân Nhị. Thầy hiệu trưởng của trường mình là thầy Tôn Thất Đào; thầy vẽ tranh lụa rất là tốt. Quá trình học ở đó, thầy cô đã dạy, hướng dẫn cho mình cách nhuộm lụa để có cái sự mơ màng và đặc trưng của tranh lụa Việt Nam; nó khác với tranh lụa của Trung Quốc hay Nhật Bản. Sự khác biệt đó làm mình rất có cảm hứng với những kỹ thuật lụa truyền thống.
Tất nhiên mình không thể sống theo thời những họa sĩ đi trước. Mình là một họa sĩ trẻ, mình phải phát triển nó. Nhưng mình cũng muốn giữ nó, tại vì mình cảm thấy những kỹ thuật và lối vẽ của các cụ có thể sau này sẽ không được giữ gìn. Mình sẽ cố gắng học, tìm hiểu để nghiên cứu và phát triển nó lên, tạo ra một chất tranh lụa đặc trưng của người Việt mà không thể lẫn lộn với những cái nước khác.
Chị có quan điểm như thế nào về việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật tranh lụa Việt Nam trong bối cảnh hiện nay?
Mình nghĩ là khi muốn bảo tồn và phát triển một chất liệu nào đó thì bản thân người nghệ sĩ phải thật sự yêu nó. Mình hiểu nó, mình yêu nó thì mình mới có thể giữ gìn và phát triển nó được.
Như mình nói là các họa sĩ đi trước đã sáng tạo, sáng tác ra những cái bức tranh lụa rất xuất sắc rồi. Cho nên, những nghệ sĩ trẻ khi muốn làm chất liệu tranh lụa, muốn đến với tranh lụa thì mình nghĩ trước tiên họ phải làm việc nhiều và yêu cái chất liệu mình muốn theo đuổi. Tại vì mình nghĩ, thật ra không có một cuốn sách nào, một tiền bối nào có thể dạy được cho mình cái cách vẽ, cách làm nghệ thuật. Mình nghĩ mỗi ngày mình làm việc với nó mình sẽ có những cái kinh nghiệm, những cái phát minh mới, những cái cách nhìn nhận mới và mình hiểu về nó để mình yêu rồi phát triển nó thêm.
Bùi Tiên, Như cánh hoa rơi, màu nước trên lụa, 2024. Nguồn: Facebook cá nhân nghệ sĩ.
Vậy bản thân Bùi Tiên yêu và kết nối với tranh lụa như thế nào?
Sau khi làm tốt nghiệp bằng chất liệu sơn dầu thì mình bắt đầu vẽ lụa để cảm giác nhẹ nhàng và bình yên hơn. Đó là cái thứ nhất. Cái thứ hai thì mình cảm thấy chất liệu lụa rất là giống mình. Mình cảm thấy nó mỏng manh và truyền thống, nhưng cũng rất là dẻo dai và bền bỉ. Nó có thể vừa là một chất liệu đặc trưng của người Á Đông, một chất liệu truyền thống của người Việt, vừa có thể vẽ và thể hiện được những ý tưởng đương đại của mình vào đó.
Mình cảm thấy bản thân mình rất là mâu thuẫn. Mình rất yêu những cái truyền thống, văn hóa của người Việt. Nhưng mình cũng phản kháng lại nó. Bản thân là một nghệ sĩ đương đại, một họa sĩ trẻ thì mình muốn kết hợp những tạo hình của một người trẻ, những trăn trở, suy nghĩ của một người họa sĩ đương thời với một cái chất liệu và kỹ thuật truyền thống. Mình nghĩ là những cái đó đã tạo ra một nét riêng trong tranh của mình.
Trong các tác phẩm tranh lụa, chị rất thường vẽ hình ảnh con gái mình? Đó có phải là một trong những điều chị thường suy nghĩ về?
Thật ra sinh em bé là một bước ngoặt rất lớn trong cuộc đời và sự nghiệp của mình. Trước khi sinh Yên Mai, mình nghĩ nếu được chọn, mình vẫn muốn được sinh ra là một người nam, tại vì mình rất thích cái tính cách phóng khoáng của một người nam giới.
Nhưng sau khi sinh bé Yên Mai, nhìn Yên Mai mình cảm thấy như đang nhìn lại mình. Mình nhìn được mình từ lúc nhỏ, từ lúc sinh ra cho tới khi lớn. Một, hai, ba, bốn, năm tuổi. Nhìn quá trình đó, mình cảm thấy mình yêu, mình rất hạnh phúc khi sinh ra là một người nữ. Và mình hiểu được niềm hạnh phúc và nỗi khổ, những cái ấm ức, vui buồn của mẹ mình, của bà mình.
Trong quá trình sáng tác, nó giúp ích cho mình rất nhiều trên cái ý tưởng mà mình đang theo đuổi. Yên Mai là một nguồn cảm hứng rất lớn trong quá trình sáng tác của mình. Khi vẽ em, cái tình cảm của mình rất là nhiều. Nó không còn phải suy nghĩ bằng lý trí nữa mà mình đưa những tình cảm của mình vào tác phẩm. Nó theo mình cho tới tận khi triển lãm cá nhân.
Triển lãm “Cái gì là thật”. Nguồn: Artonis.
Triển lãm cá nhân chị vừa nhắc, triển lãm “Cõi riêng” vào 11/2024, là một bước ngoặt như thế nào đối với sự nghiệp sáng tác của chị?
Triển lãm “Cõi riêng” là triển lãm đầu tiên của mình. Nó là một bước ngoặt rất lớn trong con đường theo đuổi nghệ thuật của mình. Tại vì trước đó hầu như mình không có đem tranh ra ngoài, mình chỉ vẽ và cất đó thôi, mình không có đưa tranh ra để công chúng xem và thưởng thức. Hầu như là mình không tham gia triển lãm nhiều. Nhưng lúc đó thầy của mình có động viên là em hãy đem tranh ra cho mọi người xem, có thể là mình sẽ học hỏi thêm và mình trưởng thành hơn trên con đường của mình. Lúc đó mình mới bắt đầu đưa tranh ra ngoài và tổ chức triển lãm “Cõi riêng”.
Mình nghĩ đó là một bước ngoặt rất lớn để mình đem tranh, đem những tác phẩm của mình ra ngoài công chúng.
Chị đang có những ấp ủ, dự định hay kế hoạch như thế nào cho chặng tới trong hành trình nghệ thuật của mình?
Mình nghĩ là mình sẽ học hỏi thêm nhiều chất liệu khác. Mình phải học và thay đổi mỗi ngày để phát triển hơn. Mình đang có dự định kết hợp tranh lụa với một số sắp đặt cho những dự án tiếp theo.
Mình cũng đang làm việc mỗi ngày để tham gia những dự án, những cuộc thi, art fair (hội chợ nghệ thuật), những triển lãm ở trong và ngoài nước để mang tác phẩm của mình đến gần hơn với công chúng.
Xin cảm ơn họa sĩ Bùi Tiên đã dành thời gian chia sẻ cùng chúng tôi!
