Mo Mường. Bùa chú. Chó dẫn linh hồn. Trong tranh của Bùi Hoàng Dương, người xem bắt gặp một thế giới vừa gần với cội nguồn văn hóa Mường, vừa được kể lại bằng một ngôn ngữ hội họa rất riêng và đương đại. Hành trình sáng tác của anh cho thấy một nỗ lực bền bỉ trong việc đào sâu bản sắc nhưng không khép mình trong tính minh họa hay hoài niệm đơn thuần.
Con đường tạo xây thế giới hình ảnh riêng tư mà ấn tượng đó đã được họa sĩ Bùi Hoàng Dương hé lộ với chúng tôi qua buổi trò chuyện đầy thú vị.
Bùi Hoàng Dương, Bộ tranh "Mo Mường", acrylic, 2020. Nguồn: LUXUO.
Q: Xin chào họa sĩ Bùi Hoàng Dương! Trước khi trò chuyện sâu hơn về thực hành hội họa của mình, anh có thể kể một chút về cơ duyên đầu tiên đã đưa mình đến với hội họa không?
Mình đến với hội họa, nói chung thì, cũng là cái gì nó rất tự nhiên thôi.
Khi mình còn bé thì bố mẹ làm nghề về âm nhạc. Lúc đó nhà mình ở một cái khu tập thể cùng rất nhiều các chú, các bác nhà văn, nhà thơ hay là điêu khắc. Thời đấy là thời bao cấp, mình cũng đi học cung văn hóa rồi các thứ. Sau đến khoảng năm 2002, mình bắt đầu chuyển sang Trung Quốc, từ đấy bắt đầu học thư pháp và quốc họa.
Nhưng về sau, dần dần việc học thư pháp và quốc họa trở nên khá là khó. Đâm ra khi ấy mình lại chuyển sang làm về hội họa.
Q: Từ một khởi đầu khá tự nhiên như vậy, đến lúc nào anh bắt đầu cảm thấy cần tìm cho mình một hướng đi riêng? Đối với hình tượng con chó và Mo Mường trong tranh của mình, vì sao anh lại chọn đối tượng và chủ đề này để làm thành một hành trình xuyên suốt hơn chục năm?
Cái việc mình chọn đề tài bắt đầu từ năm 2014. Khi đó mình nghĩ là mình sẽ phải thay đổi, không vẽ tràn lan những cái thứ mà mình thích và muốn nữa – mình phải tập trung khai thác nhân vật chó.
Còn các chủ đề liên quan về mặt tâm linh chẳng hạn, trước đây mình đã có làm, như các bộ Hành trình Tarot của Dương, sau đó đến bộ Mo Mường, sau lại đến bộ Bùa Chú và một số bộ khác nữa. Mỗi bộ mình đều dành một khoảng thời gian rất dài để nghiên cứu, nhất là bộ Mo Mường.
Bộ Mo Mường, ban đầu mình cũng không nghĩ là mình hiểu về nó. Mình là người dân tộc Mường. Ở trong gia đình thì sẽ có những dịp đi đám ma, đám cưới hoặc là đi dựng nhà. Đi đến những cuộc lễ hội hoặc là các đám như vậy thì mình mới bị ngấm dần. Ngấm thì mình tìm hiểu. Mình cũng không nghĩ rằng ở trong gia đình mình có người làm thầy, nhưng thực sự là có khoảng 5 - 6 đời làm thầy mo thầy cùng. Sau đó mình tự nghiên cứu, tự đưa những nhân vật của mình vào theo cách nào đó để truyền tải được văn hóa của dân tộc Mường.
Thì bộ tranh Mo Mường có rất nhiều những yếu tố hay thông tin mà đôi lúc rất mơ hồ. Những câu chuyện của nó không phải là có thể ký họa. Mình sẽ dùng cái “độ cảm” của nó để đưa nó vào trong tác phẩm. Mình cũng không tả thực như cách mọi người đã làm. Mình bám sát vào nhân vật của mình – là hình tượng con chó. Nhưng con chó, đâu đó, cũng là những ông thầy cúng, là những người đến xin thầy. Ở trong đám ma thì là người chết hoặc là những linh hồn. Thì việc đó giống như là khi mình khai thác một chủ đề thì cái chủ đề đó dựa theo nhân vật của mình, còn bút pháp thì dựa theo lối suy nghĩ của mình.
Bùi Hoàng Dương, Long khuyển, 2018. Nguồn: Báo điện tử Tiền Phong.
Q: Hình tượng con chó xuất hiện trong thế giới hình ảnh của anh rất nổi bật và gần như trở thành một dấu ấn riêng. Anh có thể nói rõ hơn về việc mình đã nhìn thấy hình tượng này như thế nào trong mạch văn hóa mà mình theo đuổi không?
Ở các dân tộc khác cũng có rất nhiều hình tượng chó, ví dụ như chó hai đầu, chó ba đầu, chó canh gác linh hồn ở địa ngục. Còn đối với những câu chuyện về chó của người Mường thì ở trong đám ma là rõ nhất.
Chó là con vật dẫn đường cho linh hồn của người Mường, chẳng hạn như dẫn họ đi qua cây cầu, đi qua con sông hoặc đi đến nơi họ muốn. Chó là con vật duy nhất luôn luôn đi theo chủ của mình.
Cho nên luôn luôn trong câu chuyện đó thì mình phải hiến tế nó. Trong một cái đám tang, người ta dùng chính con chó của gia đình đấy nuôi.
Q: Từ những gì anh vừa chia sẻ thì có thể thấy tranh của anh luôn đi trên một ranh giới khá thú vị: một bên là chất liệu văn hóa bản địa, một bên là ngôn ngữ tạo hình rất cá nhân và đương đại. Khi làm việc, anh nhìn nhận sự gặp gỡ ấy ra sao? Làm cách nào để anh dung hòa được tính địa phương và tính đại chúng?
Thực ra mình cũng không quan tâm nhiều đến việc đó. Cách mà mình làm là trong mỗi ngày mình vẽ, mình cảm nhận nó như thế nào thì mình cứ vẽ nó ra như thế. Sau đó, mình sẽ giữ lại một số ý của mình, rồi mình lại lạc bớt, rồi lại đưa những cái riêng của mình vào như bút pháp hay ký tự chẳng hạn. Mình đưa chúng vào bằng sự sáng tạo riêng và nó mang đậm màu sắc cá nhân.
Nếu bảo là mình giống như đang lưu giữ một cái gì đó về mặt văn hóa thì cũng có thể là một dạng lưu giữ. Nhưng cũng có thể nó chỉ là một thứ để sau này mọi người dùng tham khảo thôi. Nó mang tính tư liệu nhiều hơn.
Bùi Hoàng Dương, Bộ tranh "Mo Mường", acrylic, 2020. Nguồn: LUXUO.
Q: Anh vừa nhắc đến việc hội họa có thể trở thành một cách lưu giữ nào đó. Vậy với anh, tranh có thể lưu giữ hay mở ra điều gì cho một di sản văn hóa vốn nhiều lớp lang và khó nắm bắt như vậy?
Như bộ Mo Mường chẳng hạn, ai cũng biết nó bắt nguồn từ bộ sử thi đẻ đất đẻ nước. Vấn đề là khi đọc, mọi người hiểu câu chuyện của nó về mặt văn học, nhưng để mà đưa nó vào hội họa thì khó hơn.
Có thể là truyền tải cái ngôn ngữ đấy ra âm nhạc thì sẽ dễ hơn, nhưng đối với hội họa thì nó không có bất kỳ một cái tư liệu nào. Ở cái đầu vào, cái nguồn của mình thì cũng chỉ có những cái mình được nghe. Đối với một họa sĩ, cách mình đưa nó vào hội họa là mình nghe, cảm nhận, vẽ. Và nó mang tính cá nhân nhiều hơn.
Thì khi mình vẽ bộ này, ví dụ 2 - 3 năm sau có một bạn họa sĩ khác vẽ một bộ Mo Mường khác thì bạn ấy có thể dùng bộ của mình để làm tư liệu. Như vậy thì nó cũng tốt hơn trong câu chuyện hội họa, người đi trước là tư liệu cho người đi sau.
Q: Khi đi sâu vào một mạch văn hóa như thế, hẳn anh cũng chứng kiến nhiều đổi thay của đời sống đương đại tác động lên nó. Anh cảm nhận sự biến chuyển, thậm chí mai một, của văn hóa Mường hôm nay như thế nào?
Như cái đơn giản nhất mình nhìn thấy là khi phát triển kinh tế thì sẽ có những thứ được giữ lại và cũng có những thứ sẽ bị loại bỏ. Ở trong văn hóa cũng vậy, cái nào phù hợp thì người ta sẽ giữ lại và cái không phù hợp thì bỏ đi. Người ta tiến tới một lối sống trẻ trung hơn – chưa biết là tốt hay xấu, nhưng nó trẻ trung hơn và hòa nhập được với thế giới bên ngoài nhiều hơn.
Với văn hóa người Mường, thực ra bản thân người Mường chỉ có ngôn ngữ nói, không có chữ viết. Cho nên, việc mai một ở đây là điều chắc chắn. Người Mường ở nhà vẫn có thể nói chuyện với bố mẹ bằng tiếng Mường. Nhưng khi ra ngoài thì phải nói chuyện toàn bằng tiếng Việt, tiếng Kinh.
Thêm nữa, những người là thầy mo, thầy cúng, người dẫn dắt về mặt tinh thần, người ta cũng không làm những phần việc đấy nữa – họ trở thành chủ trang trại, chủ homestay. Và những phần việc đấy sẽ mất dần đi.
Đấy là những điều mình nghĩ. Mình giữ được cái gì thì mình giữ. Còn mình không giữ được thì cũng phải chấp nhận rằng nó là cuộc chơi của thời đại bây giờ để hòa nhập với xã hội.
Bùi Hoàng Dương, Bộ tranh "Mãi yêu", 2018. Nguồn: Báo điện tử Tiền Phong.
Q: Trở lại với câu chuyện hội họa, khi một chất liệu văn hóa dày như vậy đi vào tranh, theo anh điều gì giúp tác phẩm giữ được sự tự do của hội họa, thay vì chỉ trở thành một cách minh họa lại câu chuyện?
Mình chỉ lấy cái ý đầu tiên và từ đấy phát triển theo lối cá nhân nhiều hơn chứ không hề áp đặt. Mình cũng không muốn ngồi kể cho mọi người là cái đấy nó sẽ như thế nào mà để tự mọi người có những cách cảm nhận nó.
Nhưng tất nhiên trong việc mình làm cũng sẽ mang một chút chủ quan. Chẳng hạn như mình vẽ một bộ sử thi, mình biết đấy là một bộ sử thi. Còn việc mình cảm nhận bộ sử thi đó đến đâu thì lại do tầm nhận biết, nhận thức của mình hoặc do chính việc nghiên cứu về nó của mình đã đủ hay chưa. Nếu nó thiếu đi thì, trong hội họa, điều đó lại mang đến sự tìm tòi để ngày mai mình sẽ bổ sung cho nó.
Cho nên, nói về một chủ đề hay một bộ tranh thì mình phải luôn luôn tìm hiểu nó. Có thể mình sẽ bỏ qua nó 3 - 4 năm. Nhưng nếu đến một ngày mình nhớ ra và cảm nhận rằng điều đó hoặc bức tranh đó chưa đủ thì mình lại tìm tiếp, đào sâu thêm cái phần tiếp theo của nó. Đấy là điều mình đang hướng đến. Cho nên, có thể mình sẽ vẽ đi vẽ lại một bộ tranh – có thể mình sẽ vẽ nhiều hơn hoặc ít hơn. Mình sẽ tự đào sâu nó thêm chứ không chỉ dừng lại ở đấy.
Q: Vậy còn từ phía người xem thì sao? Qua các lần trưng bày, anh cảm nhận công chúng bước vào thế giới hội họa ấy của anh như thế nào?
Nói thật thì cho đến bây giờ mình cũng không biết công chúng nghĩ về nó như thế nào. Thế nhưng mình thấy mọi người cũng chia sẻ rất nhiều câu chuyện về cách mình vẽ, về những cái mọi người biết, về những cái mà mọi người thèm muốn được thấy ở trong đó.
Tất cả những chia sẻ đấy mình đều ghi nhận. Còn cách mình làm thì mình cứ cố gắng theo một hướng đấy thôi, vì đó là cái cá nhân nhất và riêng tư nhất.
Bùi Hoàng Dương, Bộ tranh "Hành trình Tarot của Dương", sơn dầu. Nguồn: VietTimes.
Q: Sau nhiều năm theo đuổi một mạch thực hành khá nhất quán, anh nhìn con đường phía trước của mình ra sao? Có những hướng tìm tòi nào anh đang muốn tiếp tục đào sâu?
Mình đã nghiên cứu thêm và cũng đang có một số ý định vẽ bộ sử thi. Nhưng khi nói về vẽ bộ sử thi thì mình cũng muốn chọn chất liệu quý và Á Đông một chút.
Thế nhưng đó là về mặt chọn chất liệu. Còn về mặt tự tìm hiểu sâu thêm thì người Mường có một bộ lịch có một bộ lịch gọi là lịch đoi. Bộ lịch đó cũng nằm trong những việc như bói toán, nghiên cứu, dự báo thời tiết, dựng nhà gả chồng – nó làm tất cả những phần việc cũng giống như lịch âm của mình. Thì mình cũng đang cố gắng tìm hiểu về lịch đoi để làm thêm một bộ tranh, cộng với bộ sử thi nữa là hai bộ trước mắt.
Còn hiện tại bộ bùa chú cũng gần kết thúc rồi. Mình sẽ chỉ vẽ thêm khoảng 5 - 6 bức nữa là sẽ dừng lại ở đấy.
Q: Nhìn lại toàn bộ hành trình ấy, từ việc định hình ngôn ngữ riêng cho đến theo đuổi những bộ tranh dài hơi, anh nghĩ tác phẩm của mình đang đứng ở đâu trong dòng chảy mỹ thuật hôm nay?
Câu hỏi này cũng khá là thú vị. Tất nhiên mình cũng không biết nó sẽ đi đến đâu.
Mọi người có thể vẽ chó đẹp hơn mình. Nhưng mình sẽ là người vẽ chó nhiều nhất. Sau này, có thể mọi người sẽ không thấy Dương vẽ thứ khác nữa mà trong tranh của Dương chỉ có nhân vật chó thôi – những con chó được nhân cách hóa lên, giống người hơn, giống thiên thần hơn, giống thầy cúng hơn và cuối cùng là sẽ giống mình hơn. Nó gần mình nhất.
Xin cảm ơn họa sĩ Bùi Hoàng Dương đã dành thời gian trò chuyện!
